İki dağin və bütöv bir ömrün hekayəsİ: “Vətənləşən, yarım qalan ömür” romanının estetİk və tarixi qatları
Tarix: 18-06-2026 | Saat: 09:14
Bölmə:Karusel / Özəl / Qərbi Azərbaycan / Yazar5 | çapa göndər
Hər bir xalqın tarixi təkcə arxiv sənədlərində, quru xronologiyalarda deyil, həm də o tarixi canı, qanı bahasına yazan fədakar insanların ömür hekayələrində yaşayır. Çağdaş Azərbaycan nəsrində sənədli-bioqrafik və tarixi roman janrına müraciət etmək hər bir yazıçıdan təkcə böyük arxiv materialı toplamaq yox, həm də o materialı bədii təfəkkürün süzgəcindən keçirib sənət əsərinə çevirmək məharəti tələb edir.
Kifayət Cəfərovanın 2026-cı ildə “Qanun” nəşriyyatında işıq üzü görən “Vətənləşən, yarım qalan ömür” romanı bu baxımdan diqqəti cəlb edən, bədii strukturunun mürəkkəbliyi, real tarixi faktlara söykənməsi və dilinin poetik zənginliyi ilə seçilən fundamental bir əsərdir. Müəllif bu əsərlə oxucuya bir tərəfdən doğma yurd yerlərimizin — Ağbaba və Şörəyel mahallarının doxsan illik ağrılı-acılı tarixini xatırladır, digər tərəfdən isə bu torpağın bətnindən çıxıb Vətən fədaisinə çevrilən şəhid bir zabitin şərəfli ömür yolunu dastana çevirir. Bu əsər sadəcə bədii bir mətn deyil, həm də hər bir azərbaycanlının mütaliə etməli olduğu milli yaddaş sənədidir.
Köklərə bağlılıq: Seyid Hasan ocağı və Gülü nənənin müdrikliyi
Romanda baş qəhrəman Məhərrəmin şəxsiyyətinin, mənəvi bütövlüyünün formalaşması təbii ki, ailə mühiti və onun genetik kökləri ilə birbaşa bağlıdır. Müəllif əsərdə Məhərrəmin ulu babası Seyid Hasanın adını və onun qoyduğu mənəvi irsi xüsusi qeyd edir. Seyid Hasan el-oba arasında öz imanı, doğruluğu və ocağının kəraməti ilə tanınan, böyük nüfuz sahibi olan bir şəxsiyyət olmuşdur. Məhz bu seyid nəslinin təmizliyi, haqqa bağlılığı illər sonra kapitan Məhərrəm Seyidovun vətən naminə canından keçməyə hazır olan fədakar ruhunda yenidən təzahür edir.
Eyni zamanda, əsərdə Məhərrəmin nənəsi Gülünün obrazı da xüsusi bədii çəkiyə malikdir. Bu iki tarixi simanın əsərdə yer alması romanın şəcərə yaddaşını möhkəmləndirir və qəhrəmanlığın təsadüfi deyil, nəsildən gələn bir kök, ocaq tərbiyəsi olduğunu sübut edir.
Romandan bir parçanı hörmətli oxucuların diqqətinə çatdıraq:
“...Ocağının kəraməti, haqqa və imana bağlılığı ilə bütün Ağbaba və Şörəyel mahalında böyük nüfuz sahibi olan ulu babası Seyid Hasanın mənəvi irsi, illər sonra nəvəsi Məhərrəmin damarlarındakı polad iradəyə çevrilmişdi. Bu müqəddəs kökün təməlləri üzərində boya-başa çatan Məhərrəm daxili dünyasının ilk böyük dərslərini isə Gülü nənəsindən almışdı. Gülü nənə qədim oğuz-türk adət-ənənələrini, yurdun nağıl və dastan yaddaşını öz canında yaşadan müdrik bir el anası idi. Onun hər axşam nəvələrinə aşıladığı halal-haram dünyası, vətən torpağına sonsuz məhəbbət duyğusu və nəsillərdən nəsillərə ötürülən mənəvi dəyərlər Məhərrəmin daxili dünyasının polad kimi bərkiməsində mühüm rol oynamışdı. Məhz bu mənəvi tərbiyə sayəsində kapitan Məhərrəm Seyidov gələcəkdə hər cür rahatlığı geridə qoyub Vətən səngərinə atılacaq, qəhrəmanlığın təsadüfi deyil, kökdən və ocaqdan gələn bir tale yazısı olduğunu sübut edəcəkdi...”
Ağbaba zirvəsindən şəhadətə ucalan yol
Kitabın proloqunda müəllif çox simvolik və dərin bir məqama toxunur: “Bu kitab təkcə bir şəhidin bioqrafiyası deyil; iki dağın hekayəsidir. Biri əsrlərin şahidi Ağbaba dağı, digəri isə ruhu o zirvələrə qovuşan, Vətənləşən bir zabitdir”. Bu bənzətmə təsadüfi deyil. Romanın baş qəhrəmanı — Qərbi Azərbaycanın şimal-qərbində yerləşən, qədim oğuz-türk torpaqları olan Ağbaba-Şörəyel mahalının kəndlərində (Qoncalı, İbiş, Öksüz və s.) 1989-cu ilə qədər yaşanan son doxsan illik tarixi məqamları və deportasiya ağrılarını öz cismində daşıyan, sınaqlardan keçmiş, el-oba içində böyük ehtiram bəslənilən seyid nəslindən olan Məcnun müəllimin oğlu – şəhid zabit, kapitan Məhərrəm Məcnun oğlu Seyidovdur.
Əsərdə Məhərrəmin uşaqlıq illəri, çoxuşaqlı ailədə kənd mühitinin çətinlikləri ilə böyüməsi, xarakterinin polad kimi bərkiməsi addım-addım izlənilir. Onun idmana (cüdo və samboya) olan marağı, idmandakı uğurları, Ukraynanın Donetsk şəhərindəki ali hərbi-siyasi məktəbə qəbul olması və yad bir mühitdə dil, məişət çətinliklərinə sinə gələrək zabit şərəfini uca tutması bədii şəkildə, lakin real faktlara sədaqətlə təsvir olunur.
Rahatlığını vətən səngərinə dəyişən zabit
Məhərrəm Seyidov ali hərbi təhsilini bitirdikdən sonra xaricdə hər cür maddi təminata, evə, ailəyə və rahat işə sahib ola bilərdi. Lakin 1980-ci illərin sonundan etibarən erməni daşnaklarının Qərbi Azərbaycandakı soydaşlarımıza qarşı törətdiyi tarixi ədalətsizliklər, xalqımızın öz dədə-baba yurdlarından vəhşicəsinə didərgin salınması və erməni fitnəkarlıqları fonunda yaşanan hadisələr onun qəlbindəki Vətən atəşini alovlandırır. Vətənin bu çətin günlərində o, şəxsi rahatlığını, isti yuvasını və işini geridə qoyaraq rəsmi müraciət edir, hərbi xidmətini Azərbaycana dəyişdirir və ön cəbhəyə, Qarabağ döyüşlərinə yollanır. Çünki o, sadəcə peşəkar bir hərbçi deyil, həm də mənsub olduğu torpağın dərdini öz canında hiss edən bütöv bir vətəndaş idi.
Romanda tabor komandiri kimi vuruşan Məhərrəmin və onun rəhbərlik etdiyi bölüyün göstərdiyi rəşadət səhnələri xüsusi dramatizmlə verilir. Müəllif döyüş epizodlarını təsvir edərkən hərbi taktika ilə bərabər, Azərbaycan əsgərinin mənəvi ucalığını, düşmən cəsədlərinə belə insani (gələcəkdə əsirlərlə dəyişdirilmək məqsədilə) yanaşmasını real faktlarla canlandırır.
Müəllifin yazı manerası: Sənədliliyin bədii təfəkkürlə sintezi
Kifayət Cəfərovanın fərdi yazı manerasını səciyyələndirən ən mühüm cəhət — bədii sənədlilik (dokumentallıq) prinsiplərinə yaradıcı şəkildə əməl etməsidir. Yazıçı quru arxiv sənədlərini, rəsmi fərmanları mətndə mexaniki şəkildə yerləşdirmir. O, bu faktları bədii toxumanın içində əridir, hər bir rəsmi sənədə bədii bir can, nəfəs verir.
Müəllifın təhkiyə üslubunda "metaforik yaddaş" güclüdür. O, təbiət hadisələri ilə insan taleyini paralel şəkildə inkişaf etdirir. Məsələn, Ağbaba dağının vüqarı, dumanı, kəndlərin relyefi romanda sadəcə bir coğrafi məkan deyil, hadisələrin gedişatına təsir edən, qəhrəmanın xarakterini formalaşdıran canlı bir obraz kimi çıxış edir. Yazıçının manerasında müşahidə olunan digər mühüm xüsusiyyət təsvirlərin kinematofrafik dəqiqliyidir — oxucu mətni oxuyarkən sanki hər bir kəndi, hər bir döyüş səhnəsini gözləri önündə canlandırır.
Əsərin bədii məziyyətləri və struktur möhkəmliyi
“Vətənləşən, yarım qalan ömür” romanının bədii strukturunu şərtləndirən bir neçə əsas məziyyət var:
1. Çoxşaxəli kompozisiya və zaman keçidləri: Roman xətti süjet xəttinə malik deyil. Müəllif retrospektiv (keçmişə boylanan) zaman keçidlərindən məharətlə istifadə edir. Məhərrəmin Qarabağ səngərlərində (Ağdərə, Marquşavan istiqamətlərində) tabor komandiri kimi göstərdiyi şücaətlər təsvir olunarkən, birdən-birə onun Ağbabadakı uşaqlıq illərinə, seyid nəslinin ocağındakı mənəvi tərbiyə mühitinə keçid edilir. Bu isə qəhrəmanın səngərdəki cəsarətinin təsadüfi olmadığını, onun genetik və mənəvi köklərindən qaynaqlandığını bədii şəkildə əsaslandırır.
2. Psixologizm və daxili monoloqlar: Kifayət Cəfərova qəhrəmanlarını bütöv şablonlarla idealizə etmir, onları canlı insan olaraq təqdim edir. Məhərrəmin Ukraynada ali hərbi təhsil alarkən keçirdiyi daxili sarsıntılar, yad dilli mühitdə öz mənliyini qorumaq mübarizəsi, ailəsi ile Vətən borcu arasında qaldığı anlardakı daxili monoloqları yüksək psixoloji dəqiqliklə işlənmişdir. Müəllif insanın qorxu, tərəddüd və nəhayət, ali iradə ilə bu hisslərə qalib gəlmə məqamlarını bədii psixologizmin zəngin boyaları ilə rəngləndirir.
3. Obrazların polifoniyası (çoxsəslilik) və Ana fəryadının milli simvolu: Romanda təkcə Məhərrəmin deyil, onun ətrafındakı digər köməkçi obrazların da daxili dünyası dərindən, bütün psixoloji qatları ilə açılır. Müəllif hadisələrə yalnız bir nəfərin pəncərəsindən baxmır, hər bir personajın özünəməxsus səsini, ağrısını və fəlsəfəsini mətnə daxil edərək çoxsəslilik yaradır. Bu polifonik strukturun mərkəzində dayanan ana obrazı — Qəmər xala romanda sadəcə bioqrafik bir ana deyil, bütövlükdə Azərbaycan qadınının, dözümlü və fədakar Vətən anasının ümumiləşdirilmiş ali rəmzidir.
Kifayət Cəfərova Qəmər xalanın oğul itkisi qarşısındakı fəryadını, ürəyinə çəkilən dağı elə tükpərdici və emosional bir dillə təsvir edir ki, bu kədər fərdi bir ailənin faciəsi olmaqdan çıxır. Bu, doğma yurdundan (Qoncalıdan, İbişdən) didərgin salınan, torpağı tapdanan, övladları şəhid olan bütöv bir qaçqın və köçkün millətin kollektiv ahına, fəryadına çevrilir. Ananın dilindən çıxan hər bir ağı, hər bir sızıltı oxucunun qəlbində həm də itirilmiş Ağbaba həsrətinin, Şörəyel ağrısının bədii əks-sədası kimi rezonans verir. Yazıçı ana obrazı vasitəsilə sübut edir ki, şəhid anasının fəryadı bir tərəfdən sonsuz bir kədərdirsə, digər tərəfdən o şəhidi bəsləyən torpağa bağlayan, milləti yenidən ayağa qaldıran mənəvi qürur mənbəyidir.
Romandan bu təsirli qatı, yəni obrazların polifoniyasını və ana obrazının (Qəmər xalanın) o dərin, milliləşən fəryadını canlı şəkildə əks etdirən nümuəyə diqət yetirək:
“...Qəmər xalanın fəryadı tək bir ananın oğul fəryadı deyildi; bu səs, yüz doxsan doqquz kəndin – bütöv bir didərgin Ağbabanın, Şörəyelin ürəyindən qopub gələn kollektiv bir ah idi. O, Məhərrəmin tabutu qarşısında diz çöküb ağı deyəndə, elə bil yenicə tərk etdikləri Qoncalının, İbişin, Öksüzün dağları, daşları da onunla bərabər sızıldayırdı. Ananın fəryadı məkana sığmır, ocağın divarlarını aşaraq vətən sərhədlərinə qədər yayılırdı. Onun ürəyinə çəkilən bu dağ, torpaqlarını itirmiş, yurd-yuvasından vəhşicəsinə qovulmuş bütöv bir millətin tarixi ağrısının bədii təcəssümü idi. Yazıçı bu səhnədə ana obrazını fərdilikdən çıxarıb ümummilli bir rəmzə çevirir; çünki Qəmər xalanın göz yaşlarında həm itirilmiş yurdun həsrəti, həm şəhid anasının sarsılmaz qüruru, həm də gələcəkdə o torpaqlara mütləq dönəcəyik deyən bir millətin gizli andı döyünürdü...”
Dilin poetikası və folklor elementləri
Kifayət Cəfərovanın dil üslubu xalq dilinin zənginliyindən, Ağbaba-Şörəyel mahalının özünəməxsus toponimikasından, ifadə tərzindən bəhrələnir. Yazıçı bədii mətndə frazeoloji birləşmələrə, yurd həsrətini ifadə edən bədii təyinlərə tez-tez müraciət edir. Romanda istifadə olunan dastan təhkiyəsi elementləri əsərin ümumi ruhuna xüsusi bir epiklik qatır.
Məhərrəm Seyidov vətən torpağının müdafiəsi uğrunda qəhrəmancasına döyüşərək şəhidlik zirvəsinə ucalır. Onun ölümü ilə torpağa qovuşması səhnəsi və müəllifin tapdığı bədii detal — Məhərrəmin taqətsiz bədəni ilə yerə yıxılarkən torpağın qoxusunu içinə çəkməsi və illərdir axtardığı ana qoxusunu məhz Vətən torpağından alması ssenarisi — nəsrin poeziya ilə qovuşduğu ən yüksək məqamdır. Burada torpaq və ana anlayışları bədii şəkildə eyniləşdirilir, insanın torpaqdan yaranıb yenidən torpağa — anasına qovuşması fəlsəfəsi simvollaşdırılır.
Müəllif şəhid anası Qəmər xalanın oğul itkisi qarşısındakı fəryadını, ürəyinə çəkilən dağı elə təsirli ifadə edir ki, oxucu bu kədərin ağırlığı altında əzilir. Lakin bu kədər ümidsiz qəm deyil; bu, milyonların qəlbində yenidən döyünmək üçün dayanan bir ürəyin bəxş etdiyi milli qürurdur. Ölümündən sonra Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin 16 sentyabr 1994-cü il tarixli fərmanı ilə Məhərrəm Seyidovun "Azərbaycan Bayrağı" ordeni (Orden № 000069) ilə təltif edilməsi, onun yarım qalan ömrünün dövlət və millət səviyyəsində əbədiləşdirilməsinin sübutudur.
"İki dağın hekayəsi" – fəlsəfi alt qat
Əsərin əsas fəlsəfi məziyyətlərindən biri onun proloqunda və epiqloqunda gizlənən mənəvi koddur: “Bu kitab təkcə bir şəhidin bioqrafiyası deyil; iki dağın hekayəsidir. Biri əsrlərin şahidi Ağbaba dağı, digəri isə ruhu o zirvələrə qovuşan, Vətənləşən bir zabitdir”. Bu bədii müqayisə əsər boyu özünü doğruldur. İnsan ömrü müvəqqətidir, yarım qala bilər; lakin o ömür Vətən naminə fəda ediləndə, əbədi olan dağların, torpağın yaddaşına köçür və özü də "vətənləşərək" əbədiləşir. Müəllif oxucuya çatdırır ki, kapitan Məhərrəm Seyidov fiziki olaraq bu dünyadan köçsə də, onun şərəfli adı doğma kəndlərinin qədim dağları qədər sarsılmaz və əbədidir.
Bu kitab təkcə bir şəhidin bioqrafiyası deyil, həm də erməni millətçilərinin Qərbi Azərbaycandakı azərbaycanlılara qarşı törətdiyi tarixi ədalətsizlikləri, doğma yurdundan didərgin salınan insanların ağrılarını unutmamaq üçün hər bir azərbaycanlının oxumalı olduğu bir yaddaş kitabçasıdır.
Kifayət Cəfərovanın “Vətənləşən, yarım qalan ömür” romanı Azərbaycan hərb tarixinin və bədii nəsrinin mükəmməl bir dialoqudur. Yüksək yazı mədəniyyəti, dərin psixologizm, zəngin dil və milli ruh əsəri sadəcə sənədli bir povest səviyyəsindən çıxararaq genişmiqyaslı epik romana çevirmişdir. Gənc nəslə vətənpərvərlik hisslərini aşılamaq, itirdiyimiz və bu gün ruhən qovuşduğumuz Qərbi Azərbaycan torpaqlarının tarixi yaddaşını yaşatmaq üçün bu əsər misilsiz bir töhfədir. Müəllifin də qeyd etdiyi kimi, Məhərrəm öz canı bahasına bizə azadlığı və qüruru bəxş edib. Bu kitab, o şanlı ömrün və unudulmaz tarixi dərslərin gələcək nəsillərə ötürülməsində mühüm bir körpüdür. Şəhidlərimizin müqəddəs ruhu qarşısında baş əyərək, bu dəyərli əsəri hər bir soydaşımızın oxumasını tövsiyə edirik.
Şəmsi Qoca,
şair-publisist, AYB Qərbi Azərbaycan bölməsinin katibi
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Digər xəbərlər
Tarix: 18-06-2026 | Saat: 09:14
Bölmə:Karusel / Özəl / Qərbi Azərbaycan / Yazar5 | çapa göndər
Hər bir xalqın tarixi təkcə arxiv sənədlərində, quru xronologiyalarda deyil, həm də o tarixi canı, qanı bahasına yazan fədakar insanların ömür hekayələrində yaşayır. Çağdaş Azərbaycan nəsrində sənədli-bioqrafik və tarixi roman janrına müraciət etmək hər bir yazıçıdan təkcə böyük arxiv materialı toplamaq yox, həm də o materialı bədii təfəkkürün süzgəcindən keçirib sənət əsərinə çevirmək məharəti tələb edir.
Kifayət Cəfərovanın 2026-cı ildə “Qanun” nəşriyyatında işıq üzü görən “Vətənləşən, yarım qalan ömür” romanı bu baxımdan diqqəti cəlb edən, bədii strukturunun mürəkkəbliyi, real tarixi faktlara söykənməsi və dilinin poetik zənginliyi ilə seçilən fundamental bir əsərdir. Müəllif bu əsərlə oxucuya bir tərəfdən doğma yurd yerlərimizin — Ağbaba və Şörəyel mahallarının doxsan illik ağrılı-acılı tarixini xatırladır, digər tərəfdən isə bu torpağın bətnindən çıxıb Vətən fədaisinə çevrilən şəhid bir zabitin şərəfli ömür yolunu dastana çevirir. Bu əsər sadəcə bədii bir mətn deyil, həm də hər bir azərbaycanlının mütaliə etməli olduğu milli yaddaş sənədidir.
Köklərə bağlılıq: Seyid Hasan ocağı və Gülü nənənin müdrikliyi
Romanda baş qəhrəman Məhərrəmin şəxsiyyətinin, mənəvi bütövlüyünün formalaşması təbii ki, ailə mühiti və onun genetik kökləri ilə birbaşa bağlıdır. Müəllif əsərdə Məhərrəmin ulu babası Seyid Hasanın adını və onun qoyduğu mənəvi irsi xüsusi qeyd edir. Seyid Hasan el-oba arasında öz imanı, doğruluğu və ocağının kəraməti ilə tanınan, böyük nüfuz sahibi olan bir şəxsiyyət olmuşdur. Məhz bu seyid nəslinin təmizliyi, haqqa bağlılığı illər sonra kapitan Məhərrəm Seyidovun vətən naminə canından keçməyə hazır olan fədakar ruhunda yenidən təzahür edir.
Eyni zamanda, əsərdə Məhərrəmin nənəsi Gülünün obrazı da xüsusi bədii çəkiyə malikdir. Bu iki tarixi simanın əsərdə yer alması romanın şəcərə yaddaşını möhkəmləndirir və qəhrəmanlığın təsadüfi deyil, nəsildən gələn bir kök, ocaq tərbiyəsi olduğunu sübut edir.
Romandan bir parçanı hörmətli oxucuların diqqətinə çatdıraq:
“...Ocağının kəraməti, haqqa və imana bağlılığı ilə bütün Ağbaba və Şörəyel mahalında böyük nüfuz sahibi olan ulu babası Seyid Hasanın mənəvi irsi, illər sonra nəvəsi Məhərrəmin damarlarındakı polad iradəyə çevrilmişdi. Bu müqəddəs kökün təməlləri üzərində boya-başa çatan Məhərrəm daxili dünyasının ilk böyük dərslərini isə Gülü nənəsindən almışdı. Gülü nənə qədim oğuz-türk adət-ənənələrini, yurdun nağıl və dastan yaddaşını öz canında yaşadan müdrik bir el anası idi. Onun hər axşam nəvələrinə aşıladığı halal-haram dünyası, vətən torpağına sonsuz məhəbbət duyğusu və nəsillərdən nəsillərə ötürülən mənəvi dəyərlər Məhərrəmin daxili dünyasının polad kimi bərkiməsində mühüm rol oynamışdı. Məhz bu mənəvi tərbiyə sayəsində kapitan Məhərrəm Seyidov gələcəkdə hər cür rahatlığı geridə qoyub Vətən səngərinə atılacaq, qəhrəmanlığın təsadüfi deyil, kökdən və ocaqdan gələn bir tale yazısı olduğunu sübut edəcəkdi...”
Ağbaba zirvəsindən şəhadətə ucalan yol
Kitabın proloqunda müəllif çox simvolik və dərin bir məqama toxunur: “Bu kitab təkcə bir şəhidin bioqrafiyası deyil; iki dağın hekayəsidir. Biri əsrlərin şahidi Ağbaba dağı, digəri isə ruhu o zirvələrə qovuşan, Vətənləşən bir zabitdir”. Bu bənzətmə təsadüfi deyil. Romanın baş qəhrəmanı — Qərbi Azərbaycanın şimal-qərbində yerləşən, qədim oğuz-türk torpaqları olan Ağbaba-Şörəyel mahalının kəndlərində (Qoncalı, İbiş, Öksüz və s.) 1989-cu ilə qədər yaşanan son doxsan illik tarixi məqamları və deportasiya ağrılarını öz cismində daşıyan, sınaqlardan keçmiş, el-oba içində böyük ehtiram bəslənilən seyid nəslindən olan Məcnun müəllimin oğlu – şəhid zabit, kapitan Məhərrəm Məcnun oğlu Seyidovdur.
Əsərdə Məhərrəmin uşaqlıq illəri, çoxuşaqlı ailədə kənd mühitinin çətinlikləri ilə böyüməsi, xarakterinin polad kimi bərkiməsi addım-addım izlənilir. Onun idmana (cüdo və samboya) olan marağı, idmandakı uğurları, Ukraynanın Donetsk şəhərindəki ali hərbi-siyasi məktəbə qəbul olması və yad bir mühitdə dil, məişət çətinliklərinə sinə gələrək zabit şərəfini uca tutması bədii şəkildə, lakin real faktlara sədaqətlə təsvir olunur.
Rahatlığını vətən səngərinə dəyişən zabit
Məhərrəm Seyidov ali hərbi təhsilini bitirdikdən sonra xaricdə hər cür maddi təminata, evə, ailəyə və rahat işə sahib ola bilərdi. Lakin 1980-ci illərin sonundan etibarən erməni daşnaklarının Qərbi Azərbaycandakı soydaşlarımıza qarşı törətdiyi tarixi ədalətsizliklər, xalqımızın öz dədə-baba yurdlarından vəhşicəsinə didərgin salınması və erməni fitnəkarlıqları fonunda yaşanan hadisələr onun qəlbindəki Vətən atəşini alovlandırır. Vətənin bu çətin günlərində o, şəxsi rahatlığını, isti yuvasını və işini geridə qoyaraq rəsmi müraciət edir, hərbi xidmətini Azərbaycana dəyişdirir və ön cəbhəyə, Qarabağ döyüşlərinə yollanır. Çünki o, sadəcə peşəkar bir hərbçi deyil, həm də mənsub olduğu torpağın dərdini öz canında hiss edən bütöv bir vətəndaş idi.
Romanda tabor komandiri kimi vuruşan Məhərrəmin və onun rəhbərlik etdiyi bölüyün göstərdiyi rəşadət səhnələri xüsusi dramatizmlə verilir. Müəllif döyüş epizodlarını təsvir edərkən hərbi taktika ilə bərabər, Azərbaycan əsgərinin mənəvi ucalığını, düşmən cəsədlərinə belə insani (gələcəkdə əsirlərlə dəyişdirilmək məqsədilə) yanaşmasını real faktlarla canlandırır.
Müəllifin yazı manerası: Sənədliliyin bədii təfəkkürlə sintezi
Kifayət Cəfərovanın fərdi yazı manerasını səciyyələndirən ən mühüm cəhət — bədii sənədlilik (dokumentallıq) prinsiplərinə yaradıcı şəkildə əməl etməsidir. Yazıçı quru arxiv sənədlərini, rəsmi fərmanları mətndə mexaniki şəkildə yerləşdirmir. O, bu faktları bədii toxumanın içində əridir, hər bir rəsmi sənədə bədii bir can, nəfəs verir.
Müəllifın təhkiyə üslubunda "metaforik yaddaş" güclüdür. O, təbiət hadisələri ilə insan taleyini paralel şəkildə inkişaf etdirir. Məsələn, Ağbaba dağının vüqarı, dumanı, kəndlərin relyefi romanda sadəcə bir coğrafi məkan deyil, hadisələrin gedişatına təsir edən, qəhrəmanın xarakterini formalaşdıran canlı bir obraz kimi çıxış edir. Yazıçının manerasında müşahidə olunan digər mühüm xüsusiyyət təsvirlərin kinematofrafik dəqiqliyidir — oxucu mətni oxuyarkən sanki hər bir kəndi, hər bir döyüş səhnəsini gözləri önündə canlandırır.
Əsərin bədii məziyyətləri və struktur möhkəmliyi
“Vətənləşən, yarım qalan ömür” romanının bədii strukturunu şərtləndirən bir neçə əsas məziyyət var:
1. Çoxşaxəli kompozisiya və zaman keçidləri: Roman xətti süjet xəttinə malik deyil. Müəllif retrospektiv (keçmişə boylanan) zaman keçidlərindən məharətlə istifadə edir. Məhərrəmin Qarabağ səngərlərində (Ağdərə, Marquşavan istiqamətlərində) tabor komandiri kimi göstərdiyi şücaətlər təsvir olunarkən, birdən-birə onun Ağbabadakı uşaqlıq illərinə, seyid nəslinin ocağındakı mənəvi tərbiyə mühitinə keçid edilir. Bu isə qəhrəmanın səngərdəki cəsarətinin təsadüfi olmadığını, onun genetik və mənəvi köklərindən qaynaqlandığını bədii şəkildə əsaslandırır.
2. Psixologizm və daxili monoloqlar: Kifayət Cəfərova qəhrəmanlarını bütöv şablonlarla idealizə etmir, onları canlı insan olaraq təqdim edir. Məhərrəmin Ukraynada ali hərbi təhsil alarkən keçirdiyi daxili sarsıntılar, yad dilli mühitdə öz mənliyini qorumaq mübarizəsi, ailəsi ile Vətən borcu arasında qaldığı anlardakı daxili monoloqları yüksək psixoloji dəqiqliklə işlənmişdir. Müəllif insanın qorxu, tərəddüd və nəhayət, ali iradə ilə bu hisslərə qalib gəlmə məqamlarını bədii psixologizmin zəngin boyaları ilə rəngləndirir.
3. Obrazların polifoniyası (çoxsəslilik) və Ana fəryadının milli simvolu: Romanda təkcə Məhərrəmin deyil, onun ətrafındakı digər köməkçi obrazların da daxili dünyası dərindən, bütün psixoloji qatları ilə açılır. Müəllif hadisələrə yalnız bir nəfərin pəncərəsindən baxmır, hər bir personajın özünəməxsus səsini, ağrısını və fəlsəfəsini mətnə daxil edərək çoxsəslilik yaradır. Bu polifonik strukturun mərkəzində dayanan ana obrazı — Qəmər xala romanda sadəcə bioqrafik bir ana deyil, bütövlükdə Azərbaycan qadınının, dözümlü və fədakar Vətən anasının ümumiləşdirilmiş ali rəmzidir.
Kifayət Cəfərova Qəmər xalanın oğul itkisi qarşısındakı fəryadını, ürəyinə çəkilən dağı elə tükpərdici və emosional bir dillə təsvir edir ki, bu kədər fərdi bir ailənin faciəsi olmaqdan çıxır. Bu, doğma yurdundan (Qoncalıdan, İbişdən) didərgin salınan, torpağı tapdanan, övladları şəhid olan bütöv bir qaçqın və köçkün millətin kollektiv ahına, fəryadına çevrilir. Ananın dilindən çıxan hər bir ağı, hər bir sızıltı oxucunun qəlbində həm də itirilmiş Ağbaba həsrətinin, Şörəyel ağrısının bədii əks-sədası kimi rezonans verir. Yazıçı ana obrazı vasitəsilə sübut edir ki, şəhid anasının fəryadı bir tərəfdən sonsuz bir kədərdirsə, digər tərəfdən o şəhidi bəsləyən torpağa bağlayan, milləti yenidən ayağa qaldıran mənəvi qürur mənbəyidir.
Romandan bu təsirli qatı, yəni obrazların polifoniyasını və ana obrazının (Qəmər xalanın) o dərin, milliləşən fəryadını canlı şəkildə əks etdirən nümuəyə diqət yetirək:
“...Qəmər xalanın fəryadı tək bir ananın oğul fəryadı deyildi; bu səs, yüz doxsan doqquz kəndin – bütöv bir didərgin Ağbabanın, Şörəyelin ürəyindən qopub gələn kollektiv bir ah idi. O, Məhərrəmin tabutu qarşısında diz çöküb ağı deyəndə, elə bil yenicə tərk etdikləri Qoncalının, İbişin, Öksüzün dağları, daşları da onunla bərabər sızıldayırdı. Ananın fəryadı məkana sığmır, ocağın divarlarını aşaraq vətən sərhədlərinə qədər yayılırdı. Onun ürəyinə çəkilən bu dağ, torpaqlarını itirmiş, yurd-yuvasından vəhşicəsinə qovulmuş bütöv bir millətin tarixi ağrısının bədii təcəssümü idi. Yazıçı bu səhnədə ana obrazını fərdilikdən çıxarıb ümummilli bir rəmzə çevirir; çünki Qəmər xalanın göz yaşlarında həm itirilmiş yurdun həsrəti, həm şəhid anasının sarsılmaz qüruru, həm də gələcəkdə o torpaqlara mütləq dönəcəyik deyən bir millətin gizli andı döyünürdü...”
Dilin poetikası və folklor elementləri
Kifayət Cəfərovanın dil üslubu xalq dilinin zənginliyindən, Ağbaba-Şörəyel mahalının özünəməxsus toponimikasından, ifadə tərzindən bəhrələnir. Yazıçı bədii mətndə frazeoloji birləşmələrə, yurd həsrətini ifadə edən bədii təyinlərə tez-tez müraciət edir. Romanda istifadə olunan dastan təhkiyəsi elementləri əsərin ümumi ruhuna xüsusi bir epiklik qatır.
Məhərrəm Seyidov vətən torpağının müdafiəsi uğrunda qəhrəmancasına döyüşərək şəhidlik zirvəsinə ucalır. Onun ölümü ilə torpağa qovuşması səhnəsi və müəllifin tapdığı bədii detal — Məhərrəmin taqətsiz bədəni ilə yerə yıxılarkən torpağın qoxusunu içinə çəkməsi və illərdir axtardığı ana qoxusunu məhz Vətən torpağından alması ssenarisi — nəsrin poeziya ilə qovuşduğu ən yüksək məqamdır. Burada torpaq və ana anlayışları bədii şəkildə eyniləşdirilir, insanın torpaqdan yaranıb yenidən torpağa — anasına qovuşması fəlsəfəsi simvollaşdırılır.
Müəllif şəhid anası Qəmər xalanın oğul itkisi qarşısındakı fəryadını, ürəyinə çəkilən dağı elə təsirli ifadə edir ki, oxucu bu kədərin ağırlığı altında əzilir. Lakin bu kədər ümidsiz qəm deyil; bu, milyonların qəlbində yenidən döyünmək üçün dayanan bir ürəyin bəxş etdiyi milli qürurdur. Ölümündən sonra Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin 16 sentyabr 1994-cü il tarixli fərmanı ilə Məhərrəm Seyidovun "Azərbaycan Bayrağı" ordeni (Orden № 000069) ilə təltif edilməsi, onun yarım qalan ömrünün dövlət və millət səviyyəsində əbədiləşdirilməsinin sübutudur.
"İki dağın hekayəsi" – fəlsəfi alt qat
Əsərin əsas fəlsəfi məziyyətlərindən biri onun proloqunda və epiqloqunda gizlənən mənəvi koddur: “Bu kitab təkcə bir şəhidin bioqrafiyası deyil; iki dağın hekayəsidir. Biri əsrlərin şahidi Ağbaba dağı, digəri isə ruhu o zirvələrə qovuşan, Vətənləşən bir zabitdir”. Bu bədii müqayisə əsər boyu özünü doğruldur. İnsan ömrü müvəqqətidir, yarım qala bilər; lakin o ömür Vətən naminə fəda ediləndə, əbədi olan dağların, torpağın yaddaşına köçür və özü də "vətənləşərək" əbədiləşir. Müəllif oxucuya çatdırır ki, kapitan Məhərrəm Seyidov fiziki olaraq bu dünyadan köçsə də, onun şərəfli adı doğma kəndlərinin qədim dağları qədər sarsılmaz və əbədidir.
Bu kitab təkcə bir şəhidin bioqrafiyası deyil, həm də erməni millətçilərinin Qərbi Azərbaycandakı azərbaycanlılara qarşı törətdiyi tarixi ədalətsizlikləri, doğma yurdundan didərgin salınan insanların ağrılarını unutmamaq üçün hər bir azərbaycanlının oxumalı olduğu bir yaddaş kitabçasıdır.
Kifayət Cəfərovanın “Vətənləşən, yarım qalan ömür” romanı Azərbaycan hərb tarixinin və bədii nəsrinin mükəmməl bir dialoqudur. Yüksək yazı mədəniyyəti, dərin psixologizm, zəngin dil və milli ruh əsəri sadəcə sənədli bir povest səviyyəsindən çıxararaq genişmiqyaslı epik romana çevirmişdir. Gənc nəslə vətənpərvərlik hisslərini aşılamaq, itirdiyimiz və bu gün ruhən qovuşduğumuz Qərbi Azərbaycan torpaqlarının tarixi yaddaşını yaşatmaq üçün bu əsər misilsiz bir töhfədir. Müəllifin də qeyd etdiyi kimi, Məhərrəm öz canı bahasına bizə azadlığı və qüruru bəxş edib. Bu kitab, o şanlı ömrün və unudulmaz tarixi dərslərin gələcək nəsillərə ötürülməsində mühüm bir körpüdür. Şəhidlərimizin müqəddəs ruhu qarşısında baş əyərək, bu dəyərli əsəri hər bir soydaşımızın oxumasını tövsiyə edirik.
Şəmsi Qoca,
şair-publisist, AYB Qərbi Azərbaycan bölməsinin katibi
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Xəbəri paylaş
Digər xəbərlər
18-06-2026
17-06-2026
