Siyasi ritorika və sülh prosesinin gələcəyi
Tarix: 17-09-2026 | Saat: 12:28
Bölmə:Siyasət | çapa göndər
Azərbaycan və Ermənistan arasında uzun illər davam etmiş münaqişənin hərbi mərhələsi başa çatdıqdan sonra region yeni siyasi reallıqla üzləşib. Bu reallığın ən mühüm elementlərindən biri Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur üzərində faktiki nəzarətinin bərpası, digəri isə iki ölkə arasında sülh prosesinin gündəmə gəlməsidir. Lakin hərbi qarşıdurmanın başa çatması cəmiyyətlərdə müharibə yaddaşının, siyasi iddiaların və tarixi mübahisələrin dərhal aradan qalxması demək deyil. Sentyabrın 11–12-də Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri bu yeni reallığın beynəlxalq diplomatik müstəvidə nümayiş etdirilməsi baxımından mühüm hadisə oldu. Səfərdə 58 ölkəni və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nümayəndənin iştirak etdiyi bildirilib. Nümayəndələr Xankəndi, Şuşa, Ağdərə və Kəlbəcərdə müxtəlif infrastruktur və bərpa layihələri ilə tanış olub, tarixi-mədəni irs obyektlərinə baxış keçiriblər. Səfərin Ermənistan cəmiyyətində və siyasi dairələrində müəyyən narazılıq doğurması isə münaqişənin siyasi və psixoloji nəticələrinin hələ tam aradan qalxmadığını göstərir.
Ermənistan cəmiyyətində Qarabağ məsələsi ilə bağlı müxtəlif mövqelərin olması da nəzərə alınmalıdır. Siyasi spektrdə sülh prosesini dəstəkləyən, Azərbaycanla münasibətlərin normallaşdırılmasını istəyən, eyni zamanda Qarabağın statusu və tarixi ilə bağlı əvvəlki yanaşmaları müdafiə edən qruplar mövcuddur. Buna görə “Ermənistan cəmiyyəti”ni vahid siyasi subyekt kimi təqdim etmək düzgün deyil. Bununla yanaşı, müəyyən siyasi və ictimai reaksiyalarda Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirdiyi tədbirlərə qarşı kəskin münasibət müşahidə olunur. Bu reaksiyaların bir hissəsi tarix və mədəni irs məsələləri ilə, digər hissəsi isə 2020 və 2023-cü illərin nəticələri ilə bağlıdır. Səfər zamanı Xudavəng monastır kompleksinin nümayəndələrə göstərilməsi məhz belə mübahisələrdən birini yenidən gündəmə gətirib. Azərbaycan tərəfi bu kompleksi Qafqaz Albaniyası irsi kontekstində təqdim edir. Ermənistan tərəfi və erməni tarixşünaslığının bir hissəsi isə bu yanaşmanı qəbul etmir. Bu fərqli mövqelər yalnız elmi məsələ kimi deyil, milli yaddaş məsələsi kimi də qəbul edilir. Eyni vəziyyət Gandzasar üçün də keçərlidir. Azərbaycan tarixşünaslığında abidənin Qafqaz Albaniyası ilə əlaqəsi vurğulanır. Ermənistan tarixşünaslığında isə onun erməni xristian irsi kimi təqdim olunması geniş yayılıb. Beynəlxalq akademik ədəbiyyat Qafqaz Albaniyasının tarixini ayrıca tədqiqat sahəsi kimi qəbul edir, lakin konkret abidələrin milli mənsubiyyəti ilə bağlı müxtəlif yanaşmaların olduğunu göstərir.
Bu mübahisələrin siyasi ritorikaya çevrilməsi sülh prosesini çətinləşdirə bilər. Çünki tarixi irs məsələsi cəmiyyətlərin emosional yaddaşına birbaşa toxunur. Bir tərəfin “bizim irsimiz” kimi qəbul etdiyi obyekt digər tərəfin “tarixi saxtalaşdırma” nümunəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Azərbaycanın yanaşmasında başqa bir paralel xətt də mövcuddur: Qərbi Azərbaycan adlandırılan indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların tarixi və mədəni irsi. Azərbaycan tərəfi həmin ərazilərdə məscidlərin, qəbiristanlıqların, yaşayış məntəqələrinin və digər mədəni izlərin mövcud olduğunu və onların bir qisminin məhv edildiyini bildirir. Bu məsələdə də obyektiv araşdırma zəruridir. Konkret abidələrin vəziyyəti ilə bağlı beynəlxalq səviyyədə mübahisələr mövcuddursa, həmin obyektlərin tarixi sənədlər əsasında araşdırılması daha faydalı nəticə verə bilər. Mübahisəli hər abidənin taleyi ayrıca sənədləşdirilməli, dağıntıların tarixi və səbəbləri müəyyənləşdirilməlidir. Mədəni irsin qorunması baxımından beynəlxalq hüquqi baza mövcuddur. 1954-cü il Haaqa Konvensiyası silahlı münaqişə zamanı mədəni sərvətlərin qorunması ilə bağlı əsas beynəlxalq sənədlərdən biridir. Həm Azərbaycan, həm də Ermənistan bu Konvensiyanın iştirakçısıdır. Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin materiallarında da Konvensiyanın mədəni irs obyektlərinə qarşı düşmənçilik aktlarının qarşısının alınmasına yönəlmiş müddəaları qeyd olunur. Bu hüquqi reallıq bir prinsip yaradır: mədəni irsin qorunması qarşı tərəfin siyasi mövqeyindən asılı ola bilməz. Əgər bir ölkə digər tərəfin mədəni irsinin qorunmasını tələb edirsə, öz ərazisindəki mübahisəli irsin qorunmasına da eyni prinsip əsasında yanaşmalıdır. Sülh prosesinin gələcəyi üçün bu qarşılıqlılıq mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki sülh yalnız dövlətlər arasında sənəd imzalamaqdan ibarət deyil. Sülh həm də cəmiyyətlərin bir-birinin tarixi və mədəni yaddaşına münasibətində dəyişiklik tələb edir. 14 sentyabrda Ermənistan parlamentində 2022-ci il sentyabr döyüşlərində həlak olan hərbçilərin xatirəsinin bir dəqiqəlik sükutla yad edilməsi də müharibə yaddaşının Ermənistan siyasi həyatında aktiv olduğunu göstərir. Təklif müxalif deputat Vahagn Vardanyan tərəfindən irəli sürülüb və parlament sədri Ruben Rubinyan onun keçirilməsinə razılıq verib. Bu hadisəyə münasibətdə müxtəlif siyasi qiymətləndirmələr mümkündür. Bir tərəf bunu hərbi itkilərin xatirəsinin yad edilməsi kimi təqdim edə bilər. Digər tərəf isə belə addımların siyasi diskursda qarşıdurma yaddaşını gücləndirə biləcəyini düşünə bilər. Fakt isə ondan ibarətdir ki, Ermənistan parlamentində belə bir anım keçirilib.
Bu faktı diplomatik səfərlə birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsinə salmaq isə düzgün olmaz. Hər iki hadisə eyni siyasi mühitin ayrı-ayrı nümunələridir. Birincisi Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda mövcud siyasi reallığı beynəlxalq nümayəndələrə təqdim etməsi, ikincisi isə Ermənistanın daxili siyasi mühitində 2022-ci il hadisələrinin yaddaşının yaşadılmasıdır. Məsələnin daha mühüm tərəfi Ermənistanın sülh prosesindəki mövqeyi ilə bağlıdır. Son illərdə Ermənistan hökuməti Azərbaycanla sülh sazişi istiqamətində müxtəlif siyasi addımlar atıb. Eyni zamanda, Ermənistan daxilində hökumətin siyasətinə qarşı daha sərt mövqedə dayanan siyasi qüvvələr də mövcuddur. Bu səbəbdən Ermənistanın bütün siyasi sistemini yalnız bir xətt üzrə xarakterizə etmək mümkün deyil.
Azərbaycan tərəfinin “Ermənistanın qeyri-səmimiliyi” kimi qiymətləndirdiyi hadisələrə də konkret faktlar əsasında yanaşmaq lazımdır. Əgər müəyyən açıqlama sülh sazişinin müddəalarına ziddirsə, onun hansı müddəa ilə ziddiyyət təşkil etdiyi göstərilməlidir. Əgər siyasi bəyanat ərazi iddiası ehtiva edirsə, həmin bəyanat konkret sitat və tarixlə sənədləşdirilməlidir. Bu üsul ümumi ittihamlardan daha təsirlidir.
Eyni prinsip Azərbaycan tərəfinin bəyanatlarına da tətbiq edilə bilər. Ermənistan cəmiyyətinin və beynəlxalq ictimaiyyətin Azərbaycan siyasəti ilə bağlı irəli sürdüyü iddialar da konkret faktlarla müzakirə edilməlidir. Sülh prosesində etimad məhz bu cür qarşılıqlı faktoloji yanaşmadan yarana bilər.
Diplomatik korpusun səfəri bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Səfərdə iştirak edən 150 nümayəndənin müxtəlif ölkələri və beynəlxalq təşkilatları təmsil etməsi onun yalnız ikitərəfli tədbir olmadığını göstərir. Nümayəndələr Azərbaycan tərəfindən təqdim olunan məlumatları dinləməklə yanaşı, obyektləri və həyata keçirilən layihələri yerində görmək imkanı əldə ediblər.
Bu səfərlərin siyasi nəticələrini dəqiq ölçmək üçün isə diplomatların sonrakı rəsmi açıqlamalarına və dövlətlərinin mövqelərinə baxmaq lazımdır. Təkcə səfərdə iştirak faktından konkret ölkənin bütün məsələlər üzrə Azərbaycanın mövqeyini qəbul etdiyi nəticəsini çıxarmaq düzgün olmaz. Diplomatik iştirak siyasi əlaqənin göstəricisidir, lakin avtomatik olaraq bütün məsələlər üzrə siyasi mövqenin təsdiqi demək deyil. Eyni zamanda, səfərin Azərbaycanın suverenliyinin praktiki ifadəsi baxımından mühüm tərəfi var. Xarici diplomatların Azərbaycan hökumətinin təşkil etdiyi proqramla Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə səfər etməsi həmin ərazilərin Azərbaycan dövlətinin idarəçiliyi altında olduğunu nümayiş etdirir. Ermənistan tərəfinin bu səfərə etiraz etməsi isə yeni siyasi reallığın cəmiyyətin bütün təbəqələri tərəfindən eyni şəkildə qəbul edilmədiyini göstərir. Burada diqqət çəkən məsələ ondan ibarətdir ki, etirazın özü ərazi məsələsi ilə bağlı əvvəlki siyasi təsəvvürlərin müəyyən hissəsinin hələ də yaşadığını göstərən göstərici kimi təhlil oluna bilər.
Azərbaycanın qarşısında da mühüm vəzifələr var. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda bərpa prosesinin davam etdirilməsi, məcburi köçkünlərin qayıdışı, infrastrukturun yaradılması, mədəni irsin qorunması və beynəlxalq müşahidəçilər üçün şəffaflığın təmin edilməsi regionun postmünaqişə inkişafının əsas elementlərindəndir. Beynəlxalq diplomatların bölgəyə səfərlərinin davam etdirilməsi şəffaflıq baxımından əhəmiyyətli ola bilər. Xarici nümayəndələr regionu müxtəlif vaxtlarda görmək, aparılan işləri müşahidə etmək və öz ölkələrinə məlumat ötürmək imkanı əldə edirlər. Mədəni irs məsələsində isə beynəlxalq standartlara uyğun sənədləşdirmə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Hər abidənin vəziyyəti foto və video materiallarla, memarlıq hesabatları ilə, əvvəlki və sonrakı vəziyyətin müqayisəsi ilə sənədləşdirildikdə siyasi mübahisələrdə faktların çəkisi artır. Bu yanaşma həm Qarabağdakı Azərbaycan və müsəlman irsinə, həm də xristian və erməni irsinə tətbiq edilməlidir. Mədəni irsin qorunması seçici prinsipə çevrilməməlidir.
Qarabağla bağlı emosional münasibətlər həm Ermənistan, həm də Azərbaycan cəmiyyətlərində uzun müddət öz təsirini göstərə bilər. Lakin bu emosiyaların gələcək siyasi münasibətlərin əsas müəyyənedicisinə çevrilməsi sülh prosesini çətinləşdirə bilər. Ona görə də qarşıdakı dövrdə əsas məsələ keçmişdə kimin haqlı, kimin haqsız olduğunu siyasi ritorika ilə yenidən mübahisələndirmək deyil, mövcud reallıqlar çərçivəsində davamlı sülh mexanizmlərinin qurulmasıdır. Bunun üçün ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınması, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, kommunikasiyaların açılması, mədəni irsin qorunması və qarşılıqlı etimadın artırılması istiqamətində konkret addımlar vacibdir.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan və Ermənistan arasında sülhün davamlı olması yalnız hökumətlərin imzalayacağı sənəddən deyil, hər iki cəmiyyətin müharibə yaddaşını gələcək nəsillərə necə ötürəcəyindən də asılı olacaq. Keçmişi unutmaq mümkün olmasa da, onu gələcək qarşıdurmalar üçün siyasi alətə çevirməmək davamlı sülhün əsas şərtlərindən biri olaraq qalır.
Milli Məclisin deputatı
Şahin Seyidzadə
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Digər xəbərlər
Tarix: 17-09-2026 | Saat: 12:28
Bölmə:Siyasət | çapa göndər
Azərbaycan və Ermənistan arasında uzun illər davam etmiş münaqişənin hərbi mərhələsi başa çatdıqdan sonra region yeni siyasi reallıqla üzləşib. Bu reallığın ən mühüm elementlərindən biri Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur üzərində faktiki nəzarətinin bərpası, digəri isə iki ölkə arasında sülh prosesinin gündəmə gəlməsidir. Lakin hərbi qarşıdurmanın başa çatması cəmiyyətlərdə müharibə yaddaşının, siyasi iddiaların və tarixi mübahisələrin dərhal aradan qalxması demək deyil. Sentyabrın 11–12-də Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri bu yeni reallığın beynəlxalq diplomatik müstəvidə nümayiş etdirilməsi baxımından mühüm hadisə oldu. Səfərdə 58 ölkəni və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nümayəndənin iştirak etdiyi bildirilib. Nümayəndələr Xankəndi, Şuşa, Ağdərə və Kəlbəcərdə müxtəlif infrastruktur və bərpa layihələri ilə tanış olub, tarixi-mədəni irs obyektlərinə baxış keçiriblər. Səfərin Ermənistan cəmiyyətində və siyasi dairələrində müəyyən narazılıq doğurması isə münaqişənin siyasi və psixoloji nəticələrinin hələ tam aradan qalxmadığını göstərir.
Ermənistan cəmiyyətində Qarabağ məsələsi ilə bağlı müxtəlif mövqelərin olması da nəzərə alınmalıdır. Siyasi spektrdə sülh prosesini dəstəkləyən, Azərbaycanla münasibətlərin normallaşdırılmasını istəyən, eyni zamanda Qarabağın statusu və tarixi ilə bağlı əvvəlki yanaşmaları müdafiə edən qruplar mövcuddur. Buna görə “Ermənistan cəmiyyəti”ni vahid siyasi subyekt kimi təqdim etmək düzgün deyil. Bununla yanaşı, müəyyən siyasi və ictimai reaksiyalarda Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirdiyi tədbirlərə qarşı kəskin münasibət müşahidə olunur. Bu reaksiyaların bir hissəsi tarix və mədəni irs məsələləri ilə, digər hissəsi isə 2020 və 2023-cü illərin nəticələri ilə bağlıdır. Səfər zamanı Xudavəng monastır kompleksinin nümayəndələrə göstərilməsi məhz belə mübahisələrdən birini yenidən gündəmə gətirib. Azərbaycan tərəfi bu kompleksi Qafqaz Albaniyası irsi kontekstində təqdim edir. Ermənistan tərəfi və erməni tarixşünaslığının bir hissəsi isə bu yanaşmanı qəbul etmir. Bu fərqli mövqelər yalnız elmi məsələ kimi deyil, milli yaddaş məsələsi kimi də qəbul edilir. Eyni vəziyyət Gandzasar üçün də keçərlidir. Azərbaycan tarixşünaslığında abidənin Qafqaz Albaniyası ilə əlaqəsi vurğulanır. Ermənistan tarixşünaslığında isə onun erməni xristian irsi kimi təqdim olunması geniş yayılıb. Beynəlxalq akademik ədəbiyyat Qafqaz Albaniyasının tarixini ayrıca tədqiqat sahəsi kimi qəbul edir, lakin konkret abidələrin milli mənsubiyyəti ilə bağlı müxtəlif yanaşmaların olduğunu göstərir.
Bu mübahisələrin siyasi ritorikaya çevrilməsi sülh prosesini çətinləşdirə bilər. Çünki tarixi irs məsələsi cəmiyyətlərin emosional yaddaşına birbaşa toxunur. Bir tərəfin “bizim irsimiz” kimi qəbul etdiyi obyekt digər tərəfin “tarixi saxtalaşdırma” nümunəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Azərbaycanın yanaşmasında başqa bir paralel xətt də mövcuddur: Qərbi Azərbaycan adlandırılan indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlıların tarixi və mədəni irsi. Azərbaycan tərəfi həmin ərazilərdə məscidlərin, qəbiristanlıqların, yaşayış məntəqələrinin və digər mədəni izlərin mövcud olduğunu və onların bir qisminin məhv edildiyini bildirir. Bu məsələdə də obyektiv araşdırma zəruridir. Konkret abidələrin vəziyyəti ilə bağlı beynəlxalq səviyyədə mübahisələr mövcuddursa, həmin obyektlərin tarixi sənədlər əsasında araşdırılması daha faydalı nəticə verə bilər. Mübahisəli hər abidənin taleyi ayrıca sənədləşdirilməli, dağıntıların tarixi və səbəbləri müəyyənləşdirilməlidir. Mədəni irsin qorunması baxımından beynəlxalq hüquqi baza mövcuddur. 1954-cü il Haaqa Konvensiyası silahlı münaqişə zamanı mədəni sərvətlərin qorunması ilə bağlı əsas beynəlxalq sənədlərdən biridir. Həm Azərbaycan, həm də Ermənistan bu Konvensiyanın iştirakçısıdır. Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin materiallarında da Konvensiyanın mədəni irs obyektlərinə qarşı düşmənçilik aktlarının qarşısının alınmasına yönəlmiş müddəaları qeyd olunur. Bu hüquqi reallıq bir prinsip yaradır: mədəni irsin qorunması qarşı tərəfin siyasi mövqeyindən asılı ola bilməz. Əgər bir ölkə digər tərəfin mədəni irsinin qorunmasını tələb edirsə, öz ərazisindəki mübahisəli irsin qorunmasına da eyni prinsip əsasında yanaşmalıdır. Sülh prosesinin gələcəyi üçün bu qarşılıqlılıq mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki sülh yalnız dövlətlər arasında sənəd imzalamaqdan ibarət deyil. Sülh həm də cəmiyyətlərin bir-birinin tarixi və mədəni yaddaşına münasibətində dəyişiklik tələb edir. 14 sentyabrda Ermənistan parlamentində 2022-ci il sentyabr döyüşlərində həlak olan hərbçilərin xatirəsinin bir dəqiqəlik sükutla yad edilməsi də müharibə yaddaşının Ermənistan siyasi həyatında aktiv olduğunu göstərir. Təklif müxalif deputat Vahagn Vardanyan tərəfindən irəli sürülüb və parlament sədri Ruben Rubinyan onun keçirilməsinə razılıq verib. Bu hadisəyə münasibətdə müxtəlif siyasi qiymətləndirmələr mümkündür. Bir tərəf bunu hərbi itkilərin xatirəsinin yad edilməsi kimi təqdim edə bilər. Digər tərəf isə belə addımların siyasi diskursda qarşıdurma yaddaşını gücləndirə biləcəyini düşünə bilər. Fakt isə ondan ibarətdir ki, Ermənistan parlamentində belə bir anım keçirilib.
Bu faktı diplomatik səfərlə birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsinə salmaq isə düzgün olmaz. Hər iki hadisə eyni siyasi mühitin ayrı-ayrı nümunələridir. Birincisi Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda mövcud siyasi reallığı beynəlxalq nümayəndələrə təqdim etməsi, ikincisi isə Ermənistanın daxili siyasi mühitində 2022-ci il hadisələrinin yaddaşının yaşadılmasıdır. Məsələnin daha mühüm tərəfi Ermənistanın sülh prosesindəki mövqeyi ilə bağlıdır. Son illərdə Ermənistan hökuməti Azərbaycanla sülh sazişi istiqamətində müxtəlif siyasi addımlar atıb. Eyni zamanda, Ermənistan daxilində hökumətin siyasətinə qarşı daha sərt mövqedə dayanan siyasi qüvvələr də mövcuddur. Bu səbəbdən Ermənistanın bütün siyasi sistemini yalnız bir xətt üzrə xarakterizə etmək mümkün deyil.
Azərbaycan tərəfinin “Ermənistanın qeyri-səmimiliyi” kimi qiymətləndirdiyi hadisələrə də konkret faktlar əsasında yanaşmaq lazımdır. Əgər müəyyən açıqlama sülh sazişinin müddəalarına ziddirsə, onun hansı müddəa ilə ziddiyyət təşkil etdiyi göstərilməlidir. Əgər siyasi bəyanat ərazi iddiası ehtiva edirsə, həmin bəyanat konkret sitat və tarixlə sənədləşdirilməlidir. Bu üsul ümumi ittihamlardan daha təsirlidir.
Eyni prinsip Azərbaycan tərəfinin bəyanatlarına da tətbiq edilə bilər. Ermənistan cəmiyyətinin və beynəlxalq ictimaiyyətin Azərbaycan siyasəti ilə bağlı irəli sürdüyü iddialar da konkret faktlarla müzakirə edilməlidir. Sülh prosesində etimad məhz bu cür qarşılıqlı faktoloji yanaşmadan yarana bilər.
Diplomatik korpusun səfəri bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Səfərdə iştirak edən 150 nümayəndənin müxtəlif ölkələri və beynəlxalq təşkilatları təmsil etməsi onun yalnız ikitərəfli tədbir olmadığını göstərir. Nümayəndələr Azərbaycan tərəfindən təqdim olunan məlumatları dinləməklə yanaşı, obyektləri və həyata keçirilən layihələri yerində görmək imkanı əldə ediblər.
Bu səfərlərin siyasi nəticələrini dəqiq ölçmək üçün isə diplomatların sonrakı rəsmi açıqlamalarına və dövlətlərinin mövqelərinə baxmaq lazımdır. Təkcə səfərdə iştirak faktından konkret ölkənin bütün məsələlər üzrə Azərbaycanın mövqeyini qəbul etdiyi nəticəsini çıxarmaq düzgün olmaz. Diplomatik iştirak siyasi əlaqənin göstəricisidir, lakin avtomatik olaraq bütün məsələlər üzrə siyasi mövqenin təsdiqi demək deyil. Eyni zamanda, səfərin Azərbaycanın suverenliyinin praktiki ifadəsi baxımından mühüm tərəfi var. Xarici diplomatların Azərbaycan hökumətinin təşkil etdiyi proqramla Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə səfər etməsi həmin ərazilərin Azərbaycan dövlətinin idarəçiliyi altında olduğunu nümayiş etdirir. Ermənistan tərəfinin bu səfərə etiraz etməsi isə yeni siyasi reallığın cəmiyyətin bütün təbəqələri tərəfindən eyni şəkildə qəbul edilmədiyini göstərir. Burada diqqət çəkən məsələ ondan ibarətdir ki, etirazın özü ərazi məsələsi ilə bağlı əvvəlki siyasi təsəvvürlərin müəyyən hissəsinin hələ də yaşadığını göstərən göstərici kimi təhlil oluna bilər.
Azərbaycanın qarşısında da mühüm vəzifələr var. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda bərpa prosesinin davam etdirilməsi, məcburi köçkünlərin qayıdışı, infrastrukturun yaradılması, mədəni irsin qorunması və beynəlxalq müşahidəçilər üçün şəffaflığın təmin edilməsi regionun postmünaqişə inkişafının əsas elementlərindəndir. Beynəlxalq diplomatların bölgəyə səfərlərinin davam etdirilməsi şəffaflıq baxımından əhəmiyyətli ola bilər. Xarici nümayəndələr regionu müxtəlif vaxtlarda görmək, aparılan işləri müşahidə etmək və öz ölkələrinə məlumat ötürmək imkanı əldə edirlər. Mədəni irs məsələsində isə beynəlxalq standartlara uyğun sənədləşdirmə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Hər abidənin vəziyyəti foto və video materiallarla, memarlıq hesabatları ilə, əvvəlki və sonrakı vəziyyətin müqayisəsi ilə sənədləşdirildikdə siyasi mübahisələrdə faktların çəkisi artır. Bu yanaşma həm Qarabağdakı Azərbaycan və müsəlman irsinə, həm də xristian və erməni irsinə tətbiq edilməlidir. Mədəni irsin qorunması seçici prinsipə çevrilməməlidir.
Qarabağla bağlı emosional münasibətlər həm Ermənistan, həm də Azərbaycan cəmiyyətlərində uzun müddət öz təsirini göstərə bilər. Lakin bu emosiyaların gələcək siyasi münasibətlərin əsas müəyyənedicisinə çevrilməsi sülh prosesini çətinləşdirə bilər. Ona görə də qarşıdakı dövrdə əsas məsələ keçmişdə kimin haqlı, kimin haqsız olduğunu siyasi ritorika ilə yenidən mübahisələndirmək deyil, mövcud reallıqlar çərçivəsində davamlı sülh mexanizmlərinin qurulmasıdır. Bunun üçün ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınması, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, kommunikasiyaların açılması, mədəni irsin qorunması və qarşılıqlı etimadın artırılması istiqamətində konkret addımlar vacibdir.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan və Ermənistan arasında sülhün davamlı olması yalnız hökumətlərin imzalayacağı sənəddən deyil, hər iki cəmiyyətin müharibə yaddaşını gələcək nəsillərə necə ötürəcəyindən də asılı olacaq. Keçmişi unutmaq mümkün olmasa da, onu gələcək qarşıdurmalar üçün siyasi alətə çevirməmək davamlı sülhün əsas şərtlərindən biri olaraq qalır.
Milli Məclisin deputatı
Şahin Seyidzadə
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Xəbəri paylaş
Digər xəbərlər
