Qardaşlıq hökmranlıq deyil - Qalib Rəhimli
Tarix: 16-10-2026 | Saat: 12:01
Bölmə:Manşet / Özəl | çapa göndər
Arada bir cümlə, bir paylaşım, bir ictimai mövqenin ifadəsi uzun illər ərzində qurulmuş münasibətlərin nə qədər həssas olduğunu üzə çıxarır. Xüsusilə də həmin sözlər sıravi vətəndaşa deyil, dövlət rəhbərliyinin yaxınlığında dayanan, ictimai rəydə mövqeyi ilə deyil, həm də təmsil etdiyi vəzifənin çəkisi ilə seçilən şəxsə məxsusdursa, məsuliyyət daha da artır. Çünki dövlət adamının sözü təkcə şəxsi düşüncənin ifadəsi kimi qəbul edilmir; onun vəzifəsi həmin sözə siyasi məna, ictimai təsir və diplomatik çalar verir.
Azərbaycanın dövlət məktəblərində vahid məktəbli forması ilə bağlı qərarı ətrafında Türkiyədə yaranan müzakirələr, xüsusilə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın baş müşaviri Oktay Saralın sosial şəbəkədə paylaşdığı fikirlər bu baxımdan ciddi düşünmək üçün əsas yaradır. Sualımız sadədir: bir ölkənin dövlət adamı digər müstəqil dövlətin daxili hüquqi qərarına münasibət bildirərkən hansı həddi gözləməlidir? Tənqid harada bitir, başqa dövlətin daxili işlərinə müdaxilə təsiri yaradan yanaşma harada başlayır?
Bu sualların cavabı nə Türkiyəyə münasibətdə sərt emosional yanaşmada, nə də yaranmış narahatlığı görməzdən gəlməkdədir. Cavab qarşılıqlı hörmətdə, siyasi məsuliyyətdə və bərabərhüquqlu münasibətlərin mahiyyətini düzgün anlamaqdadır. Məsələnin mahiyyətinə aydınlıq gətirmək üçün ilk növbədə hüquqi sənədin nə dediyinə baxmaq lazımdır. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 21 sentyabr 2026-cı il tarixli 309 nömrəli qərarı dövlət ümumi təhsil müəssisələrində şagirdlərin geyim formalarına dair mövcud qaydalara dəyişikliklər edib. Sənəddə müəyyən edilmiş geyim formasının vahidliyini pozan, eləcə də ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan digər geyim elementlərindən istifadəyə yol verilməməsi nəzərdə tutulur. Qərarda, həmçinin, milli-mənəvi dəyərlərlə bağlı məktəb tədbirlərində milli geyimlərdən və onların elementlərindən istifadə imkanları saxlanılır. Burada söhbət dövlət məktəblərində tətbiq olunan geyim qaydalarından gedir. Sənədin mətnində isə Azərbaycanda hicabın bütövlükdə qadağan edilməsi barədə ümumi müddəa yoxdur. Buna görə də vahid məktəbli forması məsələsini hicabın ölkə üzrə qadağan olunması kimi təqdim etmək hüquqi baxımdan dəqiq yanaşma deyil. Eyni zamanda, yeni qaydaların tətbiqi zamanı konkret şagirdlərin təhsil hüququ ilə bağlı suallar yaranırsa, həmin suallar da diqqətlə araşdırılmalı, hüquqi aydınlıq təmin edilməlidir. Heç bir şagirdin hüququ barədə mübahisə şüarlarla həll olunmamalıdır.
Məktəb geyimi ilə bağlı qaydaların məqsədi təhsil mühitində vahidlik, intizam və bərabər yanaşma yaratmaqdır. Bu qaydaların hüquqi əsasları, tətbiq mexanizmləri və uşaqların hüquqlarına təsiri barədə müzakirələr aparmaq mümkündür. Hətta zərurət yarandıqda qaydaların təkmilləşdirilməsini təklif etmək də normal ictimai müzakirənin tərkib hissəsidir. Ancaq bir məsələni digərinin yerinə qoymaq, hüquqi mübahisəni əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş siyasi qənaətin təsdiqinə çevirmək doğru deyil. Hüquqi sənədin məzmunu onun ətrafında yaradılan emosional təsəvvürlə deyil, konkret müddəaları ilə qiymətləndirilməlidir. Ən əsası dövlət adamının söz məsuliyyəti olmalıdır.
Oktay Saralın paylaşımında hicablı şagirdlərin məktəbə buraxılmamasına etiraz edilir və təhsil hüququnun ideoloji tələblərə qurban verilməməsi fikri irəli sürülür. Şagirdin təhsil hüququnun qorunması, əlbəttə, mühüm məsələdir. Bu hüquq barədə narahatlıq bildirmək də özlüyündə qəbuledilməz sayıla bilməz. Lakin əsas məsələ təkcə nə deyildiyi deyil, hansı mövqedən, hansı məlumatlar əsasında və hansı ifadə tərzi ilə deyildiyidir. Türkiyə Prezidentinin baş müşavirinin fikirlərinə diqqətin artması da məhz bu amillə bağlıdır. Dövlət rəhbərliyinə yaxın vəzifəli şəxsin sosial şəbəkədə yazdıqları sıravi istifadəçinin paylaşımı ilə eyni ictimai-siyasi təsirə malik deyil. Belə bir mövqenin Türkiyə dövlətinin rəsmi qərarı olduğunu iddia etmək düzgün olmaz, ancaq həmin vəzifənin ictimai məsuliyyətini də nəzərdən qaçırmaq mümkün deyil. Dövlət adamı bilməlidir ki, qonşu və qardaş ölkənin daxili məsələsi haqqında danışarkən ifadə etdiyi hər fikir yalnız müzakirə yaratmır, həm də insanlar arasında münasibətlərə təsir göstərir. Xüsusilə həssas dini mövzuda dəqiqlik, təmkin və obyektivlik daha vacibdir. Azərbaycanın qəbul etdiyi qərarla bağlı sualınız, etirazınız, hüquqi arqumentiniz varsa, buyurun, onu əsaslandırın. Ancaq qərarın məzmununu dəqiq öyrənmədən onu dini azadlıqların ümumi inkarı kimi təqdim etmək, cəmiyyətdə yanlış təsəvvür yaratmaq ehtimalını nəzərə almamaq nə siyasi məsuliyyətə, nə də qardaşlıq münasibətlərinin ruhuna uyğundur.
Azərbaycan dünyəvi dövlətdir. Bu, dinə qarşı münasibət deyil; dövlət idarəçiliyinin hüquqi əsaslarını, ictimai həyatın təşkilini və müxtəlif inanclara münasibətdə ümumi prinsipləri müəyyənləşdirən konstitusion modeldir. Dünyəvilik dini etiqad azadlığının inkarı kimi başa düşülməməlidir. Eyni zamanda, dini etiqad azadlığı da dövlətin təhsil sahəsində qanuni qaydalar müəyyənləşdirmək səlahiyyətini avtomatik olaraq aradan qaldırmır. Əsas məsələ bu iki prinsip arasında hüquqa, insan ləyaqətinə və ictimai marağa uyğun tarazlığın qorunmasıdır. Azərbaycanın Konstitusiyası vicdan azadlığını təmin edir, dövlət təhsilinin dünyəvi xarakterini müəyyənləşdirir. Bu prinsiplərin hər ikisi diqqətlə qorunmalıdır. Məktəbli geyimi ilə bağlı konkret qaydaların insan hüquqları baxımından qiymətləndirilməsi də məhz bu konstitusion çərçivədə aparılmalıdır. Burada dini inanclarına görə heç bir insanı alçaltmaq, ona qarşı ayrı-seçkiliyə yol vermək olmaz. Eyni zamanda, dini mövzunu siyasi təzyiq vasitəsinə çevirmək, dövlətin hüquqi qərarlarını dini qarşıdurma müstəvisinə daşımaq da yolverilməzdir. Məsələyə obyektiv yanaşmaq istəyən hər kəs bir həqiqəti qəbul etməlidir: Azərbaycan cəmiyyətində dini inanclarına uyğun yaşayan insanların mövcudluğu heç kimə sirr deyil. Hicablı qadınlar, qızlar, müxtəlif dini icmaların nümayəndələri gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsidir. Deməli, məktəbli formasına dair konkret tələbləri bütün ölkədə hicabın qadağan edilməsi kimi təqdim etmək reallığın mürəkkəbliyini nəzərə almayan yanaşmadır.
Məsələni daha narahatlıq yaradan başqa bir məqam da var. Mətbuatda yayılan məlumatlara görə, oktyabrın əvvəlində Azərbaycanın İstanbul və Ankara şəhərlərindəki diplomatik nümayəndəlikləri qarşısında hicab məsələsi ilə bağlı aksiyalar keçirilib. Ankaradakı aksiyada çıxışlardan birinin Azərbaycanın dünyəvi dövlət quruluşunu müzakirə predmetinə çevirdiyi, ölkənin idarəçiliyinin xilafət modeli əsasında qurulmasına çağırışlar səsləndirildiyi bildirilir. Əgər dini mövzu adı altında bir ölkənin konstitusion quruluşunun dəyişdirilməsinə çağırış edilirsə, bu, artıq məktəbli geyimi ilə bağlı fikir ayrılığından xeyli kənara çıxır. Dini etiqad azadlığı ilə siyasi-ideoloji məqsədlər üçün dini şüarlardan istifadəni bir-birinə qarışdırmaq olmaz. Hər hansı aksiyada iştirak edən şəxslərin fikirlərini bütövlükdə Türkiyə cəmiyyətinin mövqeyi kimi təqdim etmək də düzgün deyil. Türkiyədə Azərbaycana hörmət bəsləyən, iki ölkənin dostluğunu və strateji tərəfdaşlığını vacib sayan milyonlarla insan var. Ayrı-ayrı qrupların çağırışları nə Türkiyə xalqının ümumi iradəsini, nə də iki dövlət arasındakı münasibətlərin mahiyyətini ifadə edir. Elə buna görə də bu cür hadisələrə münasibətdə faktlarla emosiyaları ayırmaq, konkret şəxslərin və qrupların mövqeyini bütöv bir xalqa şamil etməmək lazımdır. Azərbaycanın dünyəvi dövlət quruluşu ilə bağlı məsələni müzakirə etmək mümkündür, lakin ölkənin konstitusion əsaslarını kənardan dini-siyasi təzyiqlə dəyişdirməyə cəhd göstərmək qəbuledilməzdir. Qardaşlıq münasibətlərinin qorunması da məhz belə məqamlarda sınağa çəkilir: tərəflər bir-birinin həssas məsələlərinə hörmətlə yanaşırmı, yoxsa mübahisələrdən siyasi təsir vasitəsi kimi istifadə edirlər?
Azərbaycanla Türkiyənin münasibətləri ortaq tarixə, dilə, mədəniyyətə, milli yaddaşa və qarşılıqlı dəstəyə söykənir. Bu münasibətlər zamanın ağır sınaqlarından keçib. Azərbaycanın müstəqilliyinin möhkəmlənməsində, regional mövqeyinin güclənməsində Türkiyə ilə əməkdaşlığın mühüm yeri var. Eyni zamanda, Azərbaycan da Türkiyənin dostluğuna və strateji tərəfdaşlığına həmişə yüksək qiymət verib. Ancaq bir həqiqət var ki, onu heç bir siyasi konyunktura dəyişə bilməz: Azərbaycan müstəqil dövlətdir və öz daxili siyasətini, qanunvericiliyini, təhsil sistemini öz konstitusion quruluşuna uyğun müəyyənləşdirir.
Qardaşlıq qarşılıqlı ehtiramdır. Qardaşlıq birinin digərinə yuxarıdan aşağı baxması, öz düşüncəsini mütləq həqiqət sayması, başqa dövlətin qərarlarına müdaxilə etmək haqqını özündə görməsi deyil. Qardaşlıq münasibətlərində nə böyük, nə də kiçik qardaş üstünlüyü ilə hökm vermək anlayışı olmalıdır. Burada bərabərhüquqlu tərəfdaşlıq, etimad və səmimiyyət əsasdır. Türkiyənin Azərbaycanla münasibətlərindəki tarixi rolunu yüksək qiymətləndirmək Azərbaycan dövlətinin müstəqil qərarvermə hüququndan imtina etmək demək deyil. Eyni qaydada, Azərbaycanın öz hüquqi mövqeyini müdafiə etməsi də Türkiyəyə qarşı olmaq anlamına gəlmir.
Bizim narahatlığımız Türkiyə deyil. Narahatlığımız qardaşlıq münasibətlərinə xələl gətirə biləcək yanlış yanaşmalardır. Etirazımız Türkiyə xalqına deyil, dövlət adamının vəzifə məsuliyyətinə uyğun gəlməyən, qarşılıqlı etimadı zədələmək ehtimalı yaradan siyasi davranışadır. Bu fərqi görmək lazımdır. Çünki Türkiyə ilə Azərbaycan arasında münasibətlərin gücü ayrı-ayrı şəxslərin paylaşımından daha böyükdür. Ancaq bu münasibətlərin qorunması üçün hər kəsin öz sözünün məsuliyyətini anlaması vacibdir.
Dövlətlər arasında dostluq yalnız xoş sözlərlə, ortaq şüarlarla, təntənəli bəyanatlarla qorunmur. Dostluq ilk növbədə bir-birinin hüquqlarına hörmətlə möhkəmlənir. Bir dövlət digərinin suverenliyinə hörmət edirsə, bu münasibətlərin təməli sağlamdır. Əks halda, ən səmimi görünən sözlər belə etimadın zəifləməsinə səbəb ola bilər. Azərbaycanın vahid məktəbli forması ilə bağlı qərarı müzakirə oluna bilər. Onun hüquqi əsasları izah edilə, tətbiq mexanizmləri təkmilləşdirilə, konkret hallarla bağlı narahatlıqlar araşdırıla bilər. Bunun üçün Azərbaycanın özündə hüquqi və ictimai müzakirə imkanları var. Zəruri hesab edilərsə, aidiyyəti dövlət qurumları qərarın məqsədini və tətbiq qaydalarını daha aydın şəkildə izah edə bilərlər. Ancaq bir ölkənin daxili hüquqi məsələsini başqa dövlətin siyasi təsir vasitəsinə çevirmək, dini şüarlar altında onun dünyəvi quruluşuna qarşı çağırışlara meydan açmaq sağlam münasibətlərin inkişafına xidmət etmir. Dövlət adamları bunu daha yaxşı anlamalıdırlar. Onların sözləri təkcə bu günü deyil, gələcək münasibətlərin atmosferini də formalaşdırır. Bəzən məsuliyyətli bir ifadə gərginliyi azaldır, düşünülməmiş bir paylaşım isə arzuolunmaz mübahisələri dərinləşdirir. Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı münasibətlərə də belə bir məsuliyyətlə yanaşılmalıdır. Heç bir mübahisə xalqların bir-birinə bəslədiyi hörməti zədələməməli, heç bir dini və ya siyasi qrup iki dövlətin münasibətlərini öz məqsədlərinə uyğun istiqamətləndirmək imkanı qazanmamalıdır.
Azərbaycanın gözləntisi sadə və aydındır: dostluqda səmimiyyət, siyasətdə məsuliyyət, münasibətlərdə bərabərlik, dövlətlərin suverenliyinə hörmət. Unutmayaq ki, qardaşlıq bir-birinin qərarlarını kor-koranə qəbul etmək deyil. Qardaşlıq fikir ayrılıqlarını belə qarşılıqlı hörmət çərçivəsində müzakirə edə bilməkdir. Ancaq heç bir qardaş digərinə öz iradəsini qəbul etdirmək haqqına malik deyil. Eləcə də Azərbaycanın müstəqilliyi müzakirə predmeti deyil. Qardaşlıq hökmranlıq deyil, bərabərlikdir. Bu həqiqəti nə dövlət adamları, nə də qardaşlıqdan siyasi məqsədlər üçün istifadə etmək istəyən qüvvələr unutmamalıdırlar. Unutmasınlar ki, bizim də milli yaddaşımız, öz dövlətçilik ənənəmiz var. Azərbaycanda dini azadlıq məsələsini müzakirə edərkən bir həqiqəti xüsusi vurğulamaq lazımdır: ölkəmizdə hicablı qadınlar da var, başını yaylıqla örtənlər də, dini ayinlərini sərbəst yerinə yetirənlər də. Bu mənzərə Azərbaycan cəmiyyətinə yad deyil. İnsanların dini inanclarına və şəxsi seçimlərinə hörmət etmək milli-mənəvi dəyərlərimizin də mühüm tərkib hissəsidir. Azərbaycan qadınının baş örtüyü tarixi isə bugünkü mübahisələrdən çox-çox əvvələ gedib çıxır. Nənələrimizin kəlağayısı, analarımızın yaylığı, böyüklərin yanında ədəb və ehtiram əlaməti olaraq yaşmaq tutmaq ənənəsi milli yaddaşımızın bir parçasıdır. Bu örtüklər təkcə geyim elementi deyildi; onların arxasında ailə tərbiyəsi, həya, ləyaqət, böyüyə hörmət və nəsildən-nəslə ötürülən mənəvi dəyərlər dayanırdı.
Müasir dövrdə dini hicabın yayılması və müxtəlif geyim formalarının seçilməsi də cəmiyyətin həyatında baş verən dəyişikliklərin bir hissəsidir. Hər kəsin şəxsi geyim seçiminə hörmətlə yanaşmaq lazımdır. Ancaq milli geyim ənənəmizi də bugünkü dini-siyasi mübahisələrin kölgəsində qoymaq olmaz. Azərbaycan xalqının öz tarixi, öz mədəniyyəti, öz mənəvi yaddaşı var. Bu gün küçədə, bazarda, ailə məclisində və ictimai həyatda başıörtülü qadın görmək Azərbaycanda adi mənzərədir. Elə isə hansı əsasla Azərbaycanı bütövlükdə hicaba qarşı ölkə kimi təqdim etmək olar? Hicabın qadağan edildiyini iddia edənlər ölkəmizin ictimai həyatına, insanların gündəlik yaşamına, dini etiqad azadlığının real mənzərəsinə diqqətlə baxmalıdırlar. Məsələnin digər tərəfi də var. Şəxsi geyim seçiminə hörmətlə yanaşmaqla dövlət məktəbində müəyyən edilmiş vahid geyim qaydalarına riayət olunması məsələsi bir-birinə qarışdırılmamalıdır. Məktəb ümumi təhsil məkanıdır. Burada qaydaların məqsədi, hüquqi əsası və tətbiqi aydın olmalıdır.
İndi gəlin bir sual verək. Azərbaycan Türkiyənin dövlət qurumlarında çalışan başıörtülü qadınların geyimini, Türkiyənin öz qanunlarını və ictimai həyatının xüsusiyyətlərini mübahisə mövzusuna çevirərək Ankaraya göstəriş verə bilərmi? Türkiyənin hansı dövlət qulluqçusunun necə geyinməli olduğunu müəyyənləşdirməyə, onun daxili qaydalarına kənardan hökm verməyə haqqımız çatarmı? Əlbəttə, Türkiyənin daxili hüquqi və ictimai məsələlərinə münasibət bildirərkən də həmin ölkənin suverenliyinə hörmət etməliyik. Eyni prinsip Azərbaycana münasibətdə də keçərlidir. Bəs onda Azərbaycanın öz təhsil sistemi ilə bağlı qərarını müzakirə edərkən niyə bu qarşılıqlı hörmət prinsipi unudulmalıdır? Türkiyə Prezidentinin baş müşaviri Oktay Saralın mövqeyinə münasibətdə əsas sualımız məhz budur. Söhbət onun dini inanclarını bölüşüb-bölüşməməyimizdən getmir. Söhbət ondan gedir ki, başqa bir müstəqil dövlətin daxili məsələsi haqqında danışan yüksək vəzifəli şəxs faktları tam öyrənməli, hüquqi çərçivəni nəzərə almalı və sözünün siyasi nəticələrini düşünməlidir. Azərbaycan Türkiyənin dostluğuna hörmət edir. Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlığımızı yüksək qiymətləndirir. Ancaq dostluq heç kimə başqa dövlətin daxili qərarlarına hökm vermək səlahiyyəti yaratmır. Türkiyənin özünə aid məsələlərdə qərar vermək hüququ nə qədər təbiidirsə, Azərbaycanın da öz qanunvericiliyinə uyğun qərarlar qəbul etmək hüququ bir o qədər təbiidir. Beləcə də qardaşlıq bir-birinin qapısını döyməkdir, qapısını açıb içəridə nə etməli olduğunu diktə etmək deyil. Anlamaq lazımdır ki, uşaqlar böyüklərin siyasi mübahisəsinin tərəfinə çevrilməməlidir. Azı məktəbli forması məsələsinin ən həssas tərəfi uşaqlardır. Uşaqlar dini və siyasi mübahisələrin alətinə çevrilməməli, böyüklərin qarşıdurmasının yükünü daşımamalıdırlar. Onların əsas vəzifəsi məktəbə getmək, bilik qazanmaq, dünyagörüşlərini inkişaf etdirmək və gələcəyə hazırlaşmaqdır. Ancaq uşaqların dini-siyasi mübahisələrin təsiri altına salınması, onların təhsil imkanlarının təhlükə qarşısında qalması da ciddi narahatlıq doğurur. Eyni zamanda, məktəb rəhbərliyi də qaydaları tətbiq edərkən uşağın ləyaqətini, təhsil hüququnu və hüquqi müdafiə imkanlarını nəzərə almalıdır.
Son hadisələr ətrafında müxtəlif dini-siyasi qrupların fəallaşması və bəzi aksiyalarda Azərbaycanın dünyəvi dövlət quruluşuna qarşı çağırışların səsləndirilməsi ciddi suallar doğurur. Bu proseslərin arxasında hansı ideoloji maraqların dayandığı, ayrı-ayrı qrupların fəaliyyətlərinin bir-biri ilə əlaqəsinin olub-olmadığı araşdırılmağa layiq mövzulardır. Əsas məsələ Azərbaycanın suveren qərarlarının dini şüarlar vasitəsilə siyasi təzyiq predmetinə çevrilməsinə imkan verməməkdir. Dövlətimizin hüquqi əsasları, dünyəvi idarəçilik modeli və müstəqil qərarvermə hüququ müzakirələrin fövqündə duran siyasi reallıqlardır.
Qalib Rəhimli, jurnalist-publisist
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Digər xəbərlər
Tarix: 16-10-2026 | Saat: 12:01
Bölmə:Manşet / Özəl | çapa göndər
Arada bir cümlə, bir paylaşım, bir ictimai mövqenin ifadəsi uzun illər ərzində qurulmuş münasibətlərin nə qədər həssas olduğunu üzə çıxarır. Xüsusilə də həmin sözlər sıravi vətəndaşa deyil, dövlət rəhbərliyinin yaxınlığında dayanan, ictimai rəydə mövqeyi ilə deyil, həm də təmsil etdiyi vəzifənin çəkisi ilə seçilən şəxsə məxsusdursa, məsuliyyət daha da artır. Çünki dövlət adamının sözü təkcə şəxsi düşüncənin ifadəsi kimi qəbul edilmir; onun vəzifəsi həmin sözə siyasi məna, ictimai təsir və diplomatik çalar verir.
Azərbaycanın dövlət məktəblərində vahid məktəbli forması ilə bağlı qərarı ətrafında Türkiyədə yaranan müzakirələr, xüsusilə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın baş müşaviri Oktay Saralın sosial şəbəkədə paylaşdığı fikirlər bu baxımdan ciddi düşünmək üçün əsas yaradır. Sualımız sadədir: bir ölkənin dövlət adamı digər müstəqil dövlətin daxili hüquqi qərarına münasibət bildirərkən hansı həddi gözləməlidir? Tənqid harada bitir, başqa dövlətin daxili işlərinə müdaxilə təsiri yaradan yanaşma harada başlayır?
Bu sualların cavabı nə Türkiyəyə münasibətdə sərt emosional yanaşmada, nə də yaranmış narahatlığı görməzdən gəlməkdədir. Cavab qarşılıqlı hörmətdə, siyasi məsuliyyətdə və bərabərhüquqlu münasibətlərin mahiyyətini düzgün anlamaqdadır. Məsələnin mahiyyətinə aydınlıq gətirmək üçün ilk növbədə hüquqi sənədin nə dediyinə baxmaq lazımdır. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 21 sentyabr 2026-cı il tarixli 309 nömrəli qərarı dövlət ümumi təhsil müəssisələrində şagirdlərin geyim formalarına dair mövcud qaydalara dəyişikliklər edib. Sənəddə müəyyən edilmiş geyim formasının vahidliyini pozan, eləcə də ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan digər geyim elementlərindən istifadəyə yol verilməməsi nəzərdə tutulur. Qərarda, həmçinin, milli-mənəvi dəyərlərlə bağlı məktəb tədbirlərində milli geyimlərdən və onların elementlərindən istifadə imkanları saxlanılır. Burada söhbət dövlət məktəblərində tətbiq olunan geyim qaydalarından gedir. Sənədin mətnində isə Azərbaycanda hicabın bütövlükdə qadağan edilməsi barədə ümumi müddəa yoxdur. Buna görə də vahid məktəbli forması məsələsini hicabın ölkə üzrə qadağan olunması kimi təqdim etmək hüquqi baxımdan dəqiq yanaşma deyil. Eyni zamanda, yeni qaydaların tətbiqi zamanı konkret şagirdlərin təhsil hüququ ilə bağlı suallar yaranırsa, həmin suallar da diqqətlə araşdırılmalı, hüquqi aydınlıq təmin edilməlidir. Heç bir şagirdin hüququ barədə mübahisə şüarlarla həll olunmamalıdır.
Məktəb geyimi ilə bağlı qaydaların məqsədi təhsil mühitində vahidlik, intizam və bərabər yanaşma yaratmaqdır. Bu qaydaların hüquqi əsasları, tətbiq mexanizmləri və uşaqların hüquqlarına təsiri barədə müzakirələr aparmaq mümkündür. Hətta zərurət yarandıqda qaydaların təkmilləşdirilməsini təklif etmək də normal ictimai müzakirənin tərkib hissəsidir. Ancaq bir məsələni digərinin yerinə qoymaq, hüquqi mübahisəni əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş siyasi qənaətin təsdiqinə çevirmək doğru deyil. Hüquqi sənədin məzmunu onun ətrafında yaradılan emosional təsəvvürlə deyil, konkret müddəaları ilə qiymətləndirilməlidir. Ən əsası dövlət adamının söz məsuliyyəti olmalıdır.
Oktay Saralın paylaşımında hicablı şagirdlərin məktəbə buraxılmamasına etiraz edilir və təhsil hüququnun ideoloji tələblərə qurban verilməməsi fikri irəli sürülür. Şagirdin təhsil hüququnun qorunması, əlbəttə, mühüm məsələdir. Bu hüquq barədə narahatlıq bildirmək də özlüyündə qəbuledilməz sayıla bilməz. Lakin əsas məsələ təkcə nə deyildiyi deyil, hansı mövqedən, hansı məlumatlar əsasında və hansı ifadə tərzi ilə deyildiyidir. Türkiyə Prezidentinin baş müşavirinin fikirlərinə diqqətin artması da məhz bu amillə bağlıdır. Dövlət rəhbərliyinə yaxın vəzifəli şəxsin sosial şəbəkədə yazdıqları sıravi istifadəçinin paylaşımı ilə eyni ictimai-siyasi təsirə malik deyil. Belə bir mövqenin Türkiyə dövlətinin rəsmi qərarı olduğunu iddia etmək düzgün olmaz, ancaq həmin vəzifənin ictimai məsuliyyətini də nəzərdən qaçırmaq mümkün deyil. Dövlət adamı bilməlidir ki, qonşu və qardaş ölkənin daxili məsələsi haqqında danışarkən ifadə etdiyi hər fikir yalnız müzakirə yaratmır, həm də insanlar arasında münasibətlərə təsir göstərir. Xüsusilə həssas dini mövzuda dəqiqlik, təmkin və obyektivlik daha vacibdir. Azərbaycanın qəbul etdiyi qərarla bağlı sualınız, etirazınız, hüquqi arqumentiniz varsa, buyurun, onu əsaslandırın. Ancaq qərarın məzmununu dəqiq öyrənmədən onu dini azadlıqların ümumi inkarı kimi təqdim etmək, cəmiyyətdə yanlış təsəvvür yaratmaq ehtimalını nəzərə almamaq nə siyasi məsuliyyətə, nə də qardaşlıq münasibətlərinin ruhuna uyğundur.
Azərbaycan dünyəvi dövlətdir. Bu, dinə qarşı münasibət deyil; dövlət idarəçiliyinin hüquqi əsaslarını, ictimai həyatın təşkilini və müxtəlif inanclara münasibətdə ümumi prinsipləri müəyyənləşdirən konstitusion modeldir. Dünyəvilik dini etiqad azadlığının inkarı kimi başa düşülməməlidir. Eyni zamanda, dini etiqad azadlığı da dövlətin təhsil sahəsində qanuni qaydalar müəyyənləşdirmək səlahiyyətini avtomatik olaraq aradan qaldırmır. Əsas məsələ bu iki prinsip arasında hüquqa, insan ləyaqətinə və ictimai marağa uyğun tarazlığın qorunmasıdır. Azərbaycanın Konstitusiyası vicdan azadlığını təmin edir, dövlət təhsilinin dünyəvi xarakterini müəyyənləşdirir. Bu prinsiplərin hər ikisi diqqətlə qorunmalıdır. Məktəbli geyimi ilə bağlı konkret qaydaların insan hüquqları baxımından qiymətləndirilməsi də məhz bu konstitusion çərçivədə aparılmalıdır. Burada dini inanclarına görə heç bir insanı alçaltmaq, ona qarşı ayrı-seçkiliyə yol vermək olmaz. Eyni zamanda, dini mövzunu siyasi təzyiq vasitəsinə çevirmək, dövlətin hüquqi qərarlarını dini qarşıdurma müstəvisinə daşımaq da yolverilməzdir. Məsələyə obyektiv yanaşmaq istəyən hər kəs bir həqiqəti qəbul etməlidir: Azərbaycan cəmiyyətində dini inanclarına uyğun yaşayan insanların mövcudluğu heç kimə sirr deyil. Hicablı qadınlar, qızlar, müxtəlif dini icmaların nümayəndələri gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsidir. Deməli, məktəbli formasına dair konkret tələbləri bütün ölkədə hicabın qadağan edilməsi kimi təqdim etmək reallığın mürəkkəbliyini nəzərə almayan yanaşmadır.
Məsələni daha narahatlıq yaradan başqa bir məqam da var. Mətbuatda yayılan məlumatlara görə, oktyabrın əvvəlində Azərbaycanın İstanbul və Ankara şəhərlərindəki diplomatik nümayəndəlikləri qarşısında hicab məsələsi ilə bağlı aksiyalar keçirilib. Ankaradakı aksiyada çıxışlardan birinin Azərbaycanın dünyəvi dövlət quruluşunu müzakirə predmetinə çevirdiyi, ölkənin idarəçiliyinin xilafət modeli əsasında qurulmasına çağırışlar səsləndirildiyi bildirilir. Əgər dini mövzu adı altında bir ölkənin konstitusion quruluşunun dəyişdirilməsinə çağırış edilirsə, bu, artıq məktəbli geyimi ilə bağlı fikir ayrılığından xeyli kənara çıxır. Dini etiqad azadlığı ilə siyasi-ideoloji məqsədlər üçün dini şüarlardan istifadəni bir-birinə qarışdırmaq olmaz. Hər hansı aksiyada iştirak edən şəxslərin fikirlərini bütövlükdə Türkiyə cəmiyyətinin mövqeyi kimi təqdim etmək də düzgün deyil. Türkiyədə Azərbaycana hörmət bəsləyən, iki ölkənin dostluğunu və strateji tərəfdaşlığını vacib sayan milyonlarla insan var. Ayrı-ayrı qrupların çağırışları nə Türkiyə xalqının ümumi iradəsini, nə də iki dövlət arasındakı münasibətlərin mahiyyətini ifadə edir. Elə buna görə də bu cür hadisələrə münasibətdə faktlarla emosiyaları ayırmaq, konkret şəxslərin və qrupların mövqeyini bütöv bir xalqa şamil etməmək lazımdır. Azərbaycanın dünyəvi dövlət quruluşu ilə bağlı məsələni müzakirə etmək mümkündür, lakin ölkənin konstitusion əsaslarını kənardan dini-siyasi təzyiqlə dəyişdirməyə cəhd göstərmək qəbuledilməzdir. Qardaşlıq münasibətlərinin qorunması da məhz belə məqamlarda sınağa çəkilir: tərəflər bir-birinin həssas məsələlərinə hörmətlə yanaşırmı, yoxsa mübahisələrdən siyasi təsir vasitəsi kimi istifadə edirlər?
Azərbaycanla Türkiyənin münasibətləri ortaq tarixə, dilə, mədəniyyətə, milli yaddaşa və qarşılıqlı dəstəyə söykənir. Bu münasibətlər zamanın ağır sınaqlarından keçib. Azərbaycanın müstəqilliyinin möhkəmlənməsində, regional mövqeyinin güclənməsində Türkiyə ilə əməkdaşlığın mühüm yeri var. Eyni zamanda, Azərbaycan da Türkiyənin dostluğuna və strateji tərəfdaşlığına həmişə yüksək qiymət verib. Ancaq bir həqiqət var ki, onu heç bir siyasi konyunktura dəyişə bilməz: Azərbaycan müstəqil dövlətdir və öz daxili siyasətini, qanunvericiliyini, təhsil sistemini öz konstitusion quruluşuna uyğun müəyyənləşdirir.
Qardaşlıq qarşılıqlı ehtiramdır. Qardaşlıq birinin digərinə yuxarıdan aşağı baxması, öz düşüncəsini mütləq həqiqət sayması, başqa dövlətin qərarlarına müdaxilə etmək haqqını özündə görməsi deyil. Qardaşlıq münasibətlərində nə böyük, nə də kiçik qardaş üstünlüyü ilə hökm vermək anlayışı olmalıdır. Burada bərabərhüquqlu tərəfdaşlıq, etimad və səmimiyyət əsasdır. Türkiyənin Azərbaycanla münasibətlərindəki tarixi rolunu yüksək qiymətləndirmək Azərbaycan dövlətinin müstəqil qərarvermə hüququndan imtina etmək demək deyil. Eyni qaydada, Azərbaycanın öz hüquqi mövqeyini müdafiə etməsi də Türkiyəyə qarşı olmaq anlamına gəlmir.
Bizim narahatlığımız Türkiyə deyil. Narahatlığımız qardaşlıq münasibətlərinə xələl gətirə biləcək yanlış yanaşmalardır. Etirazımız Türkiyə xalqına deyil, dövlət adamının vəzifə məsuliyyətinə uyğun gəlməyən, qarşılıqlı etimadı zədələmək ehtimalı yaradan siyasi davranışadır. Bu fərqi görmək lazımdır. Çünki Türkiyə ilə Azərbaycan arasında münasibətlərin gücü ayrı-ayrı şəxslərin paylaşımından daha böyükdür. Ancaq bu münasibətlərin qorunması üçün hər kəsin öz sözünün məsuliyyətini anlaması vacibdir.
Dövlətlər arasında dostluq yalnız xoş sözlərlə, ortaq şüarlarla, təntənəli bəyanatlarla qorunmur. Dostluq ilk növbədə bir-birinin hüquqlarına hörmətlə möhkəmlənir. Bir dövlət digərinin suverenliyinə hörmət edirsə, bu münasibətlərin təməli sağlamdır. Əks halda, ən səmimi görünən sözlər belə etimadın zəifləməsinə səbəb ola bilər. Azərbaycanın vahid məktəbli forması ilə bağlı qərarı müzakirə oluna bilər. Onun hüquqi əsasları izah edilə, tətbiq mexanizmləri təkmilləşdirilə, konkret hallarla bağlı narahatlıqlar araşdırıla bilər. Bunun üçün Azərbaycanın özündə hüquqi və ictimai müzakirə imkanları var. Zəruri hesab edilərsə, aidiyyəti dövlət qurumları qərarın məqsədini və tətbiq qaydalarını daha aydın şəkildə izah edə bilərlər. Ancaq bir ölkənin daxili hüquqi məsələsini başqa dövlətin siyasi təsir vasitəsinə çevirmək, dini şüarlar altında onun dünyəvi quruluşuna qarşı çağırışlara meydan açmaq sağlam münasibətlərin inkişafına xidmət etmir. Dövlət adamları bunu daha yaxşı anlamalıdırlar. Onların sözləri təkcə bu günü deyil, gələcək münasibətlərin atmosferini də formalaşdırır. Bəzən məsuliyyətli bir ifadə gərginliyi azaldır, düşünülməmiş bir paylaşım isə arzuolunmaz mübahisələri dərinləşdirir. Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı münasibətlərə də belə bir məsuliyyətlə yanaşılmalıdır. Heç bir mübahisə xalqların bir-birinə bəslədiyi hörməti zədələməməli, heç bir dini və ya siyasi qrup iki dövlətin münasibətlərini öz məqsədlərinə uyğun istiqamətləndirmək imkanı qazanmamalıdır.
Azərbaycanın gözləntisi sadə və aydındır: dostluqda səmimiyyət, siyasətdə məsuliyyət, münasibətlərdə bərabərlik, dövlətlərin suverenliyinə hörmət. Unutmayaq ki, qardaşlıq bir-birinin qərarlarını kor-koranə qəbul etmək deyil. Qardaşlıq fikir ayrılıqlarını belə qarşılıqlı hörmət çərçivəsində müzakirə edə bilməkdir. Ancaq heç bir qardaş digərinə öz iradəsini qəbul etdirmək haqqına malik deyil. Eləcə də Azərbaycanın müstəqilliyi müzakirə predmeti deyil. Qardaşlıq hökmranlıq deyil, bərabərlikdir. Bu həqiqəti nə dövlət adamları, nə də qardaşlıqdan siyasi məqsədlər üçün istifadə etmək istəyən qüvvələr unutmamalıdırlar. Unutmasınlar ki, bizim də milli yaddaşımız, öz dövlətçilik ənənəmiz var. Azərbaycanda dini azadlıq məsələsini müzakirə edərkən bir həqiqəti xüsusi vurğulamaq lazımdır: ölkəmizdə hicablı qadınlar da var, başını yaylıqla örtənlər də, dini ayinlərini sərbəst yerinə yetirənlər də. Bu mənzərə Azərbaycan cəmiyyətinə yad deyil. İnsanların dini inanclarına və şəxsi seçimlərinə hörmət etmək milli-mənəvi dəyərlərimizin də mühüm tərkib hissəsidir. Azərbaycan qadınının baş örtüyü tarixi isə bugünkü mübahisələrdən çox-çox əvvələ gedib çıxır. Nənələrimizin kəlağayısı, analarımızın yaylığı, böyüklərin yanında ədəb və ehtiram əlaməti olaraq yaşmaq tutmaq ənənəsi milli yaddaşımızın bir parçasıdır. Bu örtüklər təkcə geyim elementi deyildi; onların arxasında ailə tərbiyəsi, həya, ləyaqət, böyüyə hörmət və nəsildən-nəslə ötürülən mənəvi dəyərlər dayanırdı.
Müasir dövrdə dini hicabın yayılması və müxtəlif geyim formalarının seçilməsi də cəmiyyətin həyatında baş verən dəyişikliklərin bir hissəsidir. Hər kəsin şəxsi geyim seçiminə hörmətlə yanaşmaq lazımdır. Ancaq milli geyim ənənəmizi də bugünkü dini-siyasi mübahisələrin kölgəsində qoymaq olmaz. Azərbaycan xalqının öz tarixi, öz mədəniyyəti, öz mənəvi yaddaşı var. Bu gün küçədə, bazarda, ailə məclisində və ictimai həyatda başıörtülü qadın görmək Azərbaycanda adi mənzərədir. Elə isə hansı əsasla Azərbaycanı bütövlükdə hicaba qarşı ölkə kimi təqdim etmək olar? Hicabın qadağan edildiyini iddia edənlər ölkəmizin ictimai həyatına, insanların gündəlik yaşamına, dini etiqad azadlığının real mənzərəsinə diqqətlə baxmalıdırlar. Məsələnin digər tərəfi də var. Şəxsi geyim seçiminə hörmətlə yanaşmaqla dövlət məktəbində müəyyən edilmiş vahid geyim qaydalarına riayət olunması məsələsi bir-birinə qarışdırılmamalıdır. Məktəb ümumi təhsil məkanıdır. Burada qaydaların məqsədi, hüquqi əsası və tətbiqi aydın olmalıdır.
İndi gəlin bir sual verək. Azərbaycan Türkiyənin dövlət qurumlarında çalışan başıörtülü qadınların geyimini, Türkiyənin öz qanunlarını və ictimai həyatının xüsusiyyətlərini mübahisə mövzusuna çevirərək Ankaraya göstəriş verə bilərmi? Türkiyənin hansı dövlət qulluqçusunun necə geyinməli olduğunu müəyyənləşdirməyə, onun daxili qaydalarına kənardan hökm verməyə haqqımız çatarmı? Əlbəttə, Türkiyənin daxili hüquqi və ictimai məsələlərinə münasibət bildirərkən də həmin ölkənin suverenliyinə hörmət etməliyik. Eyni prinsip Azərbaycana münasibətdə də keçərlidir. Bəs onda Azərbaycanın öz təhsil sistemi ilə bağlı qərarını müzakirə edərkən niyə bu qarşılıqlı hörmət prinsipi unudulmalıdır? Türkiyə Prezidentinin baş müşaviri Oktay Saralın mövqeyinə münasibətdə əsas sualımız məhz budur. Söhbət onun dini inanclarını bölüşüb-bölüşməməyimizdən getmir. Söhbət ondan gedir ki, başqa bir müstəqil dövlətin daxili məsələsi haqqında danışan yüksək vəzifəli şəxs faktları tam öyrənməli, hüquqi çərçivəni nəzərə almalı və sözünün siyasi nəticələrini düşünməlidir. Azərbaycan Türkiyənin dostluğuna hörmət edir. Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlığımızı yüksək qiymətləndirir. Ancaq dostluq heç kimə başqa dövlətin daxili qərarlarına hökm vermək səlahiyyəti yaratmır. Türkiyənin özünə aid məsələlərdə qərar vermək hüququ nə qədər təbiidirsə, Azərbaycanın da öz qanunvericiliyinə uyğun qərarlar qəbul etmək hüququ bir o qədər təbiidir. Beləcə də qardaşlıq bir-birinin qapısını döyməkdir, qapısını açıb içəridə nə etməli olduğunu diktə etmək deyil. Anlamaq lazımdır ki, uşaqlar böyüklərin siyasi mübahisəsinin tərəfinə çevrilməməlidir. Azı məktəbli forması məsələsinin ən həssas tərəfi uşaqlardır. Uşaqlar dini və siyasi mübahisələrin alətinə çevrilməməli, böyüklərin qarşıdurmasının yükünü daşımamalıdırlar. Onların əsas vəzifəsi məktəbə getmək, bilik qazanmaq, dünyagörüşlərini inkişaf etdirmək və gələcəyə hazırlaşmaqdır. Ancaq uşaqların dini-siyasi mübahisələrin təsiri altına salınması, onların təhsil imkanlarının təhlükə qarşısında qalması da ciddi narahatlıq doğurur. Eyni zamanda, məktəb rəhbərliyi də qaydaları tətbiq edərkən uşağın ləyaqətini, təhsil hüququnu və hüquqi müdafiə imkanlarını nəzərə almalıdır.
Son hadisələr ətrafında müxtəlif dini-siyasi qrupların fəallaşması və bəzi aksiyalarda Azərbaycanın dünyəvi dövlət quruluşuna qarşı çağırışların səsləndirilməsi ciddi suallar doğurur. Bu proseslərin arxasında hansı ideoloji maraqların dayandığı, ayrı-ayrı qrupların fəaliyyətlərinin bir-biri ilə əlaqəsinin olub-olmadığı araşdırılmağa layiq mövzulardır. Əsas məsələ Azərbaycanın suveren qərarlarının dini şüarlar vasitəsilə siyasi təzyiq predmetinə çevrilməsinə imkan verməməkdir. Dövlətimizin hüquqi əsasları, dünyəvi idarəçilik modeli və müstəqil qərarvermə hüququ müzakirələrin fövqündə duran siyasi reallıqlardır.
Qalib Rəhimli, jurnalist-publisist
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Xəbəri paylaş
Digər xəbərlər
16-10-2026
