Ana dilinin dövlətçilik sütununa çevrilməsi: Ulu Öndər Heydər Əliyevin dil siyasətinin tarixi əhəmiyyəti
Tarix: 24-04-2026 | Saat: 15:26
Bölmə:Özəl | çapa göndər
Azərbaycan xalqının milli kimliyinin, mənəvi yaddaşının və dövlətçilik ənənələrinin qorunmasında ana dilinin rolu əvəzsizdir. Tarixin müxtəlif mərhələlərində siyasi və ideoloji təzyiqlərə məruz qalan Azərbaycan dili yalnız xalqın iradəsi ilə deyil, həm də güclü siyasi liderliyin qətiyyətli mövqeyi sayəsində qorunub saxlanılmış və inkişaf etdirilmişdir. Bu baxımdan Ulu Öndər Heydər Əliyevin həyata keçirdiyi məqsədyönlü dil siyasəti Azərbaycan dilinin dövlət dili statusuna yüksəlməsində həlledici rol oynamışdır.
XX əsrin ikinci yarısında Azərbaycan dilinin mövqeyi heç də arzuolunan səviyyədə deyildi. Keçmiş sovet ideoloji sistemi çərçivəsində milli dillərin sıxışdırılması, onların tətbiq dairəsinin məhdudlaşdırılması kimi meyillər geniş yayılmışdı. Belə bir mürəkkəb şəraitdə Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlişi ilə Azərbaycan dilinə münasibətdə köklü dəyişikliklər baş verdi. O, ana dilinin yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, milli varlığın əsas atributu olduğunu ön plana çəkərək onun qorunmasını dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən birinə çevirdi.
1978-ci ildə qəbul edilmiş Azərbaycan SSR Konstitusiyasına Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi daxil edilməsi həmin dövr üçün mühüm tarixi hadisə idi. Bu qərar təkcə hüquqi akt deyil, həm də milli özünüdərkin və siyasi iradənin təntənəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Moskvanın ciddi təzyiqlərinə baxmayaraq bu maddənin Konstitusiyada təsbit olunması Ulu Öndərin prinsipiallığının və milli maraqlara sədaqətinin bariz nümunəsi idi.
Müstəqillik dövründə isə Azərbaycan dilinin hüquqi statusu daha da möhkəmləndirildi. 1995-ci ildə qəbul olunmuş Konstitusiyada Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi təsbit olunması milli dövlət quruculuğu prosesində mühüm mərhələ oldu. Bu addım dilin yalnız hüquqi deyil, həm də faktiki tətbiq imkanlarını genişləndirdi və onun bütün sahələrdə dominant mövqeyə çıxmasına şərait yaratdı.
Ulu Öndərin dil siyasəti yalnız hüquqi sənədlərlə məhdudlaşmamış, eyni zamanda praktiki tədbirlərlə də müşayiət olunmuşdur. Onun təşəbbüsü ilə qəbul edilən fərman və sərəncamlar Azərbaycan dilinin tətbiq sahəsinin genişləndirilməsinə, ədəbi dil normalarının qorunmasına və dil mədəniyyətinin inkişafına yönəlmişdir. Xüsusilə 2001-ci ildə imzalanmış fərmanlar dil siyasətinin sistemli şəkildə həyata keçirilməsinə mühüm təkan vermişdir.
Bu siyasətin davamı olaraq 2003-cü ildə qəbul edilmiş “Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında” Qanun dilin hüquqi statusunu daha da möhkəmləndirmiş və onun tətbiqi ilə bağlı konkret mexanizmləri müəyyən etmişdir. Bu qanun Azərbaycan dilinin dövlət idarəçiliyində, təhsil sistemində, kütləvi informasiya vasitələrində və digər sahələrdə geniş istifadəsini təmin edən əsas hüquqi baza rolunu oynayır.
Ana dilinə göstərilən bu diqqət və qayğı yalnız dilin qorunmasına deyil, həm də onun inkişafına xidmət etmişdir. Azərbaycan dili zənginləşmiş, yeni terminologiyalarla təmin olunmuş və müasir dövrün tələblərinə uyğunlaşdırılmışdır. Bu prosesdə elmi tədqiqatların genişləndirilməsi, dilçilik sahəsində institusional inkişaf və beynəlxalq elmi əlaqələrin gücləndirilməsi mühüm rol oynamışdır.
Bu gün Ulu Öndərin müəyyən etdiyi dil siyasəti Prezident İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilir. Qloballaşma şəraitində Azərbaycan dilinin qorunması və inkişafı istiqamətində qəbul olunan dövlət proqramları, sərəncamlar və normativ sənədlər dilimizin müasir informasiya məkanında mövqeyini daha da gücləndirir. Xüsusilə rəqəmsal mühitdə Azərbaycan dilinin istifadəsinin genişləndirilməsi, terminologiyanın zənginləşdirilməsi və dilin saflığının qorunması istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər bu siyasətin aktual və davamlı xarakter daşıdığını göstərir.
Eyni zamanda, Azərbaycan dilinin beynəlxalq müstəvidə tanıdılması və təbliği istiqamətində də mühüm addımlar atılır. Xaricdə fəaliyyət göstərən diaspor təşkilatları, mədəniyyət mərkəzləri və təhsil müəssisələri vasitəsilə dilimizin öyrədilməsi və yayılması milli-mədəni irsimizin qorunmasına xidmət edir.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan dilinin dövlət dili statusuna yüksəldilməsi və onun hərtərəfli inkişafı Ulu Öndər Heydər Əliyevin uzaqgörən siyasətinin mühüm nəticəsidir. Bu siyasət milli kimliyin qorunması, dövlətçilik ənənələrinin möhkəmləndirilməsi və gələcək nəsillərin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyə olunması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu gün həyata keçirilən tədbirlər isə göstərir ki, ana dilimizin inkişafı və qorunması istiqamətində müəyyən edilmiş strateji kurs uğurla davam etdirilir və Azərbaycan dili müasir dünyanın çağırışlarına uyğun şəkildə inkişaf edərək öz mövqeyini daha da möhkəmləndirir.
Bayram Xudayarov
Elm və Təhsil Nazirliyi Fizika İnstitutunun əməkdaşı,
"Heydər Əliyev məktəbinin davamçıları" Feysbuk qrupunun təsisçisi və rəhbəri,
YAP-ın fəal üzvü.
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Digər xəbərlər
Tarix: 24-04-2026 | Saat: 15:26
Bölmə:Özəl | çapa göndər
Azərbaycan xalqının milli kimliyinin, mənəvi yaddaşının və dövlətçilik ənənələrinin qorunmasında ana dilinin rolu əvəzsizdir. Tarixin müxtəlif mərhələlərində siyasi və ideoloji təzyiqlərə məruz qalan Azərbaycan dili yalnız xalqın iradəsi ilə deyil, həm də güclü siyasi liderliyin qətiyyətli mövqeyi sayəsində qorunub saxlanılmış və inkişaf etdirilmişdir. Bu baxımdan Ulu Öndər Heydər Əliyevin həyata keçirdiyi məqsədyönlü dil siyasəti Azərbaycan dilinin dövlət dili statusuna yüksəlməsində həlledici rol oynamışdır.
XX əsrin ikinci yarısında Azərbaycan dilinin mövqeyi heç də arzuolunan səviyyədə deyildi. Keçmiş sovet ideoloji sistemi çərçivəsində milli dillərin sıxışdırılması, onların tətbiq dairəsinin məhdudlaşdırılması kimi meyillər geniş yayılmışdı. Belə bir mürəkkəb şəraitdə Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlişi ilə Azərbaycan dilinə münasibətdə köklü dəyişikliklər baş verdi. O, ana dilinin yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, milli varlığın əsas atributu olduğunu ön plana çəkərək onun qorunmasını dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən birinə çevirdi.
1978-ci ildə qəbul edilmiş Azərbaycan SSR Konstitusiyasına Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi daxil edilməsi həmin dövr üçün mühüm tarixi hadisə idi. Bu qərar təkcə hüquqi akt deyil, həm də milli özünüdərkin və siyasi iradənin təntənəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Moskvanın ciddi təzyiqlərinə baxmayaraq bu maddənin Konstitusiyada təsbit olunması Ulu Öndərin prinsipiallığının və milli maraqlara sədaqətinin bariz nümunəsi idi.
Müstəqillik dövründə isə Azərbaycan dilinin hüquqi statusu daha da möhkəmləndirildi. 1995-ci ildə qəbul olunmuş Konstitusiyada Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi təsbit olunması milli dövlət quruculuğu prosesində mühüm mərhələ oldu. Bu addım dilin yalnız hüquqi deyil, həm də faktiki tətbiq imkanlarını genişləndirdi və onun bütün sahələrdə dominant mövqeyə çıxmasına şərait yaratdı.
Ulu Öndərin dil siyasəti yalnız hüquqi sənədlərlə məhdudlaşmamış, eyni zamanda praktiki tədbirlərlə də müşayiət olunmuşdur. Onun təşəbbüsü ilə qəbul edilən fərman və sərəncamlar Azərbaycan dilinin tətbiq sahəsinin genişləndirilməsinə, ədəbi dil normalarının qorunmasına və dil mədəniyyətinin inkişafına yönəlmişdir. Xüsusilə 2001-ci ildə imzalanmış fərmanlar dil siyasətinin sistemli şəkildə həyata keçirilməsinə mühüm təkan vermişdir.
Bu siyasətin davamı olaraq 2003-cü ildə qəbul edilmiş “Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında” Qanun dilin hüquqi statusunu daha da möhkəmləndirmiş və onun tətbiqi ilə bağlı konkret mexanizmləri müəyyən etmişdir. Bu qanun Azərbaycan dilinin dövlət idarəçiliyində, təhsil sistemində, kütləvi informasiya vasitələrində və digər sahələrdə geniş istifadəsini təmin edən əsas hüquqi baza rolunu oynayır.
Ana dilinə göstərilən bu diqqət və qayğı yalnız dilin qorunmasına deyil, həm də onun inkişafına xidmət etmişdir. Azərbaycan dili zənginləşmiş, yeni terminologiyalarla təmin olunmuş və müasir dövrün tələblərinə uyğunlaşdırılmışdır. Bu prosesdə elmi tədqiqatların genişləndirilməsi, dilçilik sahəsində institusional inkişaf və beynəlxalq elmi əlaqələrin gücləndirilməsi mühüm rol oynamışdır.
Bu gün Ulu Öndərin müəyyən etdiyi dil siyasəti Prezident İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilir. Qloballaşma şəraitində Azərbaycan dilinin qorunması və inkişafı istiqamətində qəbul olunan dövlət proqramları, sərəncamlar və normativ sənədlər dilimizin müasir informasiya məkanında mövqeyini daha da gücləndirir. Xüsusilə rəqəmsal mühitdə Azərbaycan dilinin istifadəsinin genişləndirilməsi, terminologiyanın zənginləşdirilməsi və dilin saflığının qorunması istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər bu siyasətin aktual və davamlı xarakter daşıdığını göstərir.
Eyni zamanda, Azərbaycan dilinin beynəlxalq müstəvidə tanıdılması və təbliği istiqamətində də mühüm addımlar atılır. Xaricdə fəaliyyət göstərən diaspor təşkilatları, mədəniyyət mərkəzləri və təhsil müəssisələri vasitəsilə dilimizin öyrədilməsi və yayılması milli-mədəni irsimizin qorunmasına xidmət edir.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan dilinin dövlət dili statusuna yüksəldilməsi və onun hərtərəfli inkişafı Ulu Öndər Heydər Əliyevin uzaqgörən siyasətinin mühüm nəticəsidir. Bu siyasət milli kimliyin qorunması, dövlətçilik ənənələrinin möhkəmləndirilməsi və gələcək nəsillərin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyə olunması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu gün həyata keçirilən tədbirlər isə göstərir ki, ana dilimizin inkişafı və qorunması istiqamətində müəyyən edilmiş strateji kurs uğurla davam etdirilir və Azərbaycan dili müasir dünyanın çağırışlarına uyğun şəkildə inkişaf edərək öz mövqeyini daha da möhkəmləndirir.
Bayram Xudayarov
Elm və Təhsil Nazirliyi Fizika İnstitutunun əməkdaşı,
"Heydər Əliyev məktəbinin davamçıları" Feysbuk qrupunun təsisçisi və rəhbəri,
YAP-ın fəal üzvü.
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Xəbəri paylaş
Digər xəbərlər
24-04-2026
