Kainatda naməlum intellekt və reallığın dərk edilməyən tərəfləri - Rövşən Əliyev yazır
Tarix: 26-10-2026 | Saat: 10:46
Bölmə:Manşet / Özəl | çapa göndər
İnsan kainata baxanda əslində yalnız ulduzları, planetləri və sonsuz görünən səma boşluğunun müşahidəsi ilə yanaşı, öz mövcudluğunun səbəbini, həyatın mənşəyini və dərk edə bilmədiyi reallığın sərhədlərini anlamağa çalışır. Bəlkə də insanı minilliklər boyu göyə baxmağa vadar edən əsas qüvvə məhz budur. Gördüyü dünyanın arxasında başqa bir dünyanın, bildiklərinin arxasında isə hələ açılmamış həqiqətlərin ola biləcəyinə dair daxili duyğu insanları daim düşündürüb. Bu duyğu bəzən elmi maraq şəklində, bəzən fəlsəfi sual, bəzən də insan təxəyyülünün yaratdığı ehtimallar kimi üzə çıxır. Lakin bütün hallarda eyni məsələ ilə qarşılaşırıq: insan özündən böyük hesab etdiyi reallığı nə dərəcədə dərk edə bilər?
Bu gün kainat haqqında əldə etdiyimiz biliklər əvvəlki nəsillərin təsəvvürləri ilə müqayisədə olduqca genişdir. Biz uzaq qalaktikaları müşahidə edir, başqa ulduzların ətrafında dövr edən planetləri müəyyənləşdirir, kosmik hadisələrin başvermə mexanizmlərini araşdırırıq. Bununla belə, biliklərimizin artması bütün sualların cavablandırılması kimi qəbul edilə bilməz. Əksinə, hər yeni kəşf çox vaxt qarşımıza daha mürəkkəb sualları çıxarır. Əvvəllər həyat üçün zəruri hesab etdiyimiz şərtləri daha yaxşı anladıqca başqa planetlərdə həyatın hansı formalarda mövcud ola biləcəyi barədə təsəvvürlərimiz də dəyişir. Biz artıq yalnız həyatın mövcud olduğu məlum olan yeganə planetdə yaşayırıq deyə onun kainatda mütləq tək olduğunu düşünmək üçün əsasımızın olmadığını çoxdan anlamışıq. Bu fikir əksər hallarda təsəvvürümüzdə, sosial şəbəkələrdə yayılan görüntülərdə qarşımıza çıxmasına baxmayaraq, başqa həyatın mövcudluğunun sübutu hələ də insanları maraqlandıran məsələlərdəndir. Məhz bu iki məqam arasındakı məsafə, ehtimalla sübut arasındakı məsafə mövzunun elmi və fəlsəfi əhəmiyyətini müəyyənləşdirir.
Kainatın ölçüləri haqqında düşünərkən insanın qarşısında qəribə bir ziddiyyət yaranır. Bir tərəfdən, Yer kürəsi (səthi) kosmik miqyasda çox kiçik bir məkandır. Digər tərəfdən, insan şüuru həmin məkanın hüdudlarından kənara çıxaraq milyardlarla işıq ili uzaqlıqdakı obyektlər haqqında düşünə bilir. Fiziki baxımdan məhdud olan insan düşüncə vasitəsilə özündən ölçüyəgəlməz dərəcədə böyük bir reallığı təsəvvür etməyə çalışır. Bu, şüurun ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biridir. Lakin burada başqa sual yaranır: insanın kainatı təsəvvür edə bilməsi onun kainatın mahiyyətini də dərk edə bilməsi deməkdirmi? Məncə, bu iki qabiliyyəti eyniləşdirmək olmaz. Təsəvvür etmək mümkün olan hər şeyin gerçəkdə mövcud olduğunu demək deyil. Eyni zamanda, hazırda təsəvvür etməkdə çətinlik çəkdiyimiz bir hadisənin gələcəkdə elmi araşdırmaların predmetinə çevrilməsini də əvvəlcədən istisna edə bilmərik.
Bu baxımdan Yer kürəsindən kənarda şüurlu həyatın mövcudluğu məsələsi insanın özünü tanıması ilə də bağlıdır. Əgər kainatın başqa bir nöqtəsində bizdən fərqli inkişaf yolu keçmiş intellekt mövcuddursa, bu, yalnız yeni canlı növünün aşkarlanması olmayacaq. Belə bir imkan həyat, şüur və sivilizasiya haqqında təsəvvürlərimizi yenidən nəzərdən keçirməyə səbəb ola bilər. İnsan özünü uzun müddət tanıdığı dünya çərçivəsində qiymətləndirib. Başqa bir şüurlu varlığın mövcudluğunun təsdiqlənməsi isə bizə göstərə bilər ki, düşüncə, idrak və inkişaf yalnız Yer kürəsində formalaşmış modellərlə məhdudlaşmaya bilər. Bəlkə də şüurun yaranması və inkişafı üçün elmimizin hələ tam müəyyənləşdirə bilmədiyi müxtəlif yollar mövcuddur. Bunun necə baş verə biləcəyi barədə konkret nəticəyə gəlmək üçün hələ kifayət qədər məlumatımız yoxdur. Ancaq sualın özü belə insanı mövcud biliklərin sərhədlərini yenidən düşünməyə çağırır.
Burada başqa bir ehtimal ortaya çıxır. Əgər kainatda bizdən daha qədim sivilizasiyalar mövcuddursa, onların inkişaf səviyyəsi insanın bugünkü texnoloji imkanlarından xeyli fərqlənə bilərmi? Bəşəriyyət elmi inkişafın nisbətən qısa bir dövründə rabitə, hesablama, kosmik müşahidə və məlumat ötürülməsi sahələrində böyük dəyişikliklərə nail olub. Bu dəyişikliklər göstərir ki, texnologiyanın inkişafı insanın dünya ilə münasibətini köklü şəkildə dəyişə bilir. Əgər başqa bir sivilizasiya bizdən daha uzun inkişaf tarixinə malikdirsə, onun hansı imkanlar əldə edə biləcəyini indiki biliklərimiz əsasında dəqiq təsəvvür etmək çətindir. Lakin inkişafın uzun müddət davam etməsi mütləq şəkildə sonsuz texnoloji üstünlük və ya bütün təbiət qanunlarına hakim olmaq demək deyil. Hər hansı sivilizasiyanın imkanları onun yaşadığı mühitdən, əldə etdiyi biliklərdən və qarşılaşdığı məhdudiyyətlərdən asılı ola bilər.
Məni bu mövzuda düşündürən əsas məsələlərdən biri də başqa intellektlərin yalnız mövcud olub-olmaması, onların insanlığın mövcudluğundan xəbərdar ola bilməsi ehtimalıdır. Əgər texnoloji baxımdan inkişaf etmiş sivilizasiyalar varsa, onların kainatın başqa hissələrində həyat axtarması və ya müxtəlif planetləri müşahidə etməsi mümkün ola bilər. Nəzəri baxımdan belə bir ehtimalı müzakirə etmək olar. İnsan özü də uzaq kosmik obyektlər haqqında məlumat toplamaq üçün teleskoplardan, yüksək texnoloji stansiyalardan və başqa müşahidə vasitələrindən istifadə edir. Deməli, başqa bir sivilizasiyanın da müşahidə aparması prinsipcə təsəvvür edilə bilər. Lakin bizim müşahidə imkanlarımızın mövcudluğu digər sivilizasiyaların Yer kürəsini izlədiyini sübut etmir.
Əgər belə müşahidə həqiqətən mövcud olsaydı, onun səbəbləri barədə də müxtəlif suallar yaranardı.
Müşahidə edən tərəf yalnız məlumat toplamaq istəyərdimi? O, başqa həyat formalarının inkişafını öyrənməyə maraq göstərərdimi? Yoxsa insanın təsəvvür edə bilmədiyi tamam başqa məqsədləri olardı? Bu suallara cavab vermək üçün həmin sivilizasiyanın mövcudluğu, imkanları və niyyətləri haqqında məlumatımız olmalıdır. Belə məlumatlar olmadan ona müəyyən məqsəd aid etmək insanın öz düşüncə modelini naməlum varlığa köçürməsi demək olardı. İnsan tarixində kəşf, müşahidə və müdaxilə çox vaxt bir-biri ilə əlaqəli olub. Ancaq başqa intellektlərin də eyni davranış qaydalarına tabe olacağını fərz etmək üçün əsas yoxdur. Məsələnin daha mürəkkəb tərəfi mümkün müşahidə ilə mümkün müdaxilə arasındakı fərqdir. Bir sivilizasiyanın başqa bir sivilizasiyanı izləməsi ehtimalı ilə onun inkişafına təsir göstərməsi ehtimalı eyni deyil. Təsir üçün yalnız müşahidə imkanları deyil, həm də müəyyən fəaliyyət mexanizmləri və bunun nəticələrini yarada biləcək şərtlər tələb olunur. Bəzən insan tarixindəki qeyri-adi hadisələr, qədim tikililər, astronomik biliklər və texnoloji sıçrayışlar yadplanetli müdaxiləsi ilə əlaqələndirilir. Lakin, bu cür iddiaları təsdiqləyən etibarlı elmi sübutlar mövcud deyil. Qədim insanların əldə etdikləri nailiyyətləri yalnız onların imkanlarını kiçiltməklə izah etməyə çalışmaq da düzgün yanaşma olmazdı. İnsan zəkası, kollektiv əmək, müşahidə qabiliyyəti və nəsildən-nəslə ötürülən biliklər mürəkkəb mədəniyyətlərin formalaşmasında böyük rol oynayıb. Naməlumluq qarşısında heyrət hissi keçirmək təbiidir, lakin heyrəti sübutun yerinə qoymaq olmaz.
Bununla belə, insanın tarixə və kainata dair bütün suallarının cavablandırıldığını da söyləyə bilmərik. Elm müəyyən hadisələri izah edir, digərlərinin səbəblərini isə hələ tam müəyyənləşdirə bilmir. İnsan naməlum hadisələrlə qarşılaşanda çox vaxt iki fərqli mövqedən birini seçir. Bir qrup insan izahı olmayan hadisələri mövcud biliklərlə əlaqələndirərək qeyri-adi ehtimalları qəbul etmir. Digərləri isə həmin hadisələrdə dərhal gizli qüvvələrin, yadplanetli müdaxiləsinin və ya əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş planın izlərini görür. Əslində, hər iki yanaşma müəyyən mənada təhlükə daşıya bilər. Birincisi yeni sualların araşdırılmasını vaxtından əvvəl məhdudlaşdıra, ikincisi isə kifayət qədər dəlil olmadan ehtimalları həqiqətə çevirə bilər. Elmi düşüncənin üstünlüyü ondadır ki, o, nə naməlumu qapalı elan edir, nə də onu sübutsuz izahlarla doldurur. O, sualı açıq saxlayır, müşahidə aparır və nəticənin əldə olunması üçün dəlil tələb edir.
Lakin, kainat haqqında düşüncələr yalnız fiziki müşahidələrlə məhdudlaşmır. İnsan bəzən öz həyatında baş verən hadisələr arasında əlaqə axtarır, təsadüf hesab etdiyi məqamların arxasında daha geniş qanunauyğunluğun olub-olmadığını düşünür. Mən, ümumiyyətlə “Təsadüf” anlayışını qəbul etmirəm. Bu nisbi anlayış olmaqla hər hansı bir hadisənin səbəbinin ifadəsi kimi önə çıxır. Həyatda baş verən və təsadüf adlandırdığımız hər bir şeyin arxasında qanunauyğunluq və məqsəd dayanır. Niyə müəyyən hadisələr məhz müəyyən vaxtlarda baş verir? İnsan qərarlarının nəticələrini nə dərəcədə əvvəlcədən görə bilir? Tarixin istiqamətini yalnız ayrı-ayrı insanların iradəsi müəyyənləşdirir, yoxsa insanın tam dərk etmədiyi daha geniş amillər də bu prosesə təsir göstərir? Bu suallar kainatın hansısa naməlum qərarverici qüvvələr tərəfindən idarə olunması ehtimalına qədər uzana bilər. Ancaq burada mühüm bir fərq var. Fəlsəfi baxımdan mümkün sualın mövcudluğu, həmin suala verilən konkret cavabın doğruluğunu təsdiqləmir.
Kainatın bütün proseslərinin arxasında insanlığa məlum olmayan bir iradənin və ya qərarverici intellektin dayanması ideyası qədimdən müxtəlif formalarda müzakirə edilib. Bu fikir dini, metafizik və fəlsəfi düşüncələrdə fərqli izahlar qazanıb. Müasir elmi yanaşma isə belə bir qüvvənin mövcudluğunu təsdiqlənmiş fakt kimi qəbul etmir. Buna baxmayaraq, insanın öz idrakının hüdudları barədə düşünməsi üçün həmin sualı fəlsəfi səviyyədə müzakirə etmək mümkündür. Bəlkə də burada əsas məsələ kainatın mütləq şəkildə kimsə tərəfindən idarə olunduğunu iddia etmək deyil, insanın müşahidə etdiyi səbəb-nəticə əlaqələrinin bütün reallığı əhatə edib-etmədiyini soruşmaqdır. Biz hadisələrin bir hissəsini izah edə bilirik, amma bu, bütün hadisələrin mahiyyətini artıq başa düşdüyümüz anlamına gəlmir.
Təsadüf anlayışı da bu müzakirədə xüsusi yer tutur. İnsan üçün təsadüf kimi görünən hadisə müəyyən səbəblərin nəticəsi də ola bilər, lakin səbəblərin hamısını bilməməyimiz həmin hadisənin arxasında mütləq şüurlu planın dayandığını göstərmir. Bəzən biz hadisələr arasında əlaqə axtarır, bir-birindən uzaq prosesləri vahid mənzərədə birləşdirməyə çalışırıq. Bu, düşüncənin təbii xüsusiyyətidir. Lakin insanın məna axtarmaq qabiliyyəti onu bəzən mövcud olmayan əlaqələr görməyə də sövq edə bilər. Buna görə də kainatın gizli qanunauyğunluqlarını araşdırarkən həm fəlsəfi təxəyyülə, həm də tənqidi düşüncəyə ehtiyac olur.
Bəs insan şüuru özündən daha inkişaf etmiş bir intellekti dərk etməyə hazırdırmı? Bu sualın cavabı yalnız elmin texniki imkanlarından asılı deyil. İnsan yeni məlumatı mövcud anlayışları vasitəsilə qəbul edir. Əgər həmin məlumat əvvəlki təsəvvürlərimizə uyğun gəlmirsə, onu anlamaq üçün düşüncə modelimizi dəyişməli oluruq. Tarixdə elmi kəşflərin insanın dünya haqqında təsəvvürlərini dəyişdirdiyi çoxsaylı nümunələr var. Lakin yeni biliklərin qəbul edilməsi həmişə asan baş verməyib. Bəzən cəmiyyətlər alışdıqları düşüncə tərzindən ayrılmaqda çətinlik çəkiblər. Deməli, mümkün kosmik təmasın yaratdığı çətinliklərdən biri də yeni məlumatın özündən çox, həmin məlumatı qəbul etmək üçün şüurun nə dərəcədə çevik olması ola bilər.
Əgər bir gün insanlıq başqa bir şüurlu sivilizasiya ilə əlaqə qurarsa, ilk qarşılaşmanın mahiyyətini müəyyənləşdirən məsələlərdən biri qarşılıqlı anlaşma olacaq. Biz onların dilini, işarələrini, düşüncə sistemini və niyyətlərini necə müəyyən edəcəyik? Onların şüuru insanın şüuruna bənzər prinsiplərlə fəaliyyət göstərmirsə, əlaqə yaratmaq mümkün olacaqmı? Ünsiyyət yalnız sözlərdən və simvollardan ibarət deyil, onun üçün ortaq mənaların, qəbul edilən qaydaların və müəyyən anlayışların mövcudluğu lazımdır. İnsan başqa bir intellektlə əlaqə qurmaq istəsə, ilk növbədə öz düşüncə sisteminin universal olduğunu fərz etməkdən çəkinməlidir. Bizim üçün aydın görünən məna başqa bir varlıq üçün heç bir məna daşımaya bilər. Bu səbəbdən mümkün kosmik təmas həm də insanın öz idrak sərhədlərini aşmaq cəhdi olardı.
Belə bir əlaqənin baş verməsi bəşəriyyət üçün hansı imkanlar yarada bilər? Ən çox müzakirə olunan sahələrdən biri texnoloji inkişafdır. Əgər insan başqa sivilizasiyanın biliklərini anlamaq və yoxlamaq imkanı əldə etsə, bu biliklər fizika, enerji, materialşünaslıq, kosmik tədqiqatlar və informasiya texnologiyaları haqqında mövcud təsəvvürlərimizi genişləndirə bilər. Ancaq belə bir nəticəni əvvəlcədən təmin olunmuş hadisə kimi təsəvvür etmək düzgün olmazdı. Başqa bir sivilizasiyanın biliklərini əldə etmək onların mahiyyətini dərhal anlamaq demək deyil. İnsan bəzən özünün yaratdığı mürəkkəb texnologiyaların belə bütün iş prinsiplərini dərhal dərk edə bilmir. Bizdən tamamilə fərqli inkişaf yolu keçmiş intellektin məlumatlarını anlamaq isə daha böyük çətinliklər yarada bilər.
Deməli, belə bir ehtimalın özü insanın gələcəyə münasibətini dəyişə bilər. İnsanlıq öz inkişafını yalnız Yer kürəsinin imkanları və mövcud texnoloji səviyyəsi ilə məhdudlaşdırmadan düşünməyə başlayar. Yeni enerji mənbələri, uzaq kosmik məkanların tədqiqi, həyatın mənşəyi və şüurun təbiəti kimi mövzular daha geniş müstəvidə araşdırıla bilər. Amma texnoloji nailiyyətlərin insanlığın xeyrinə işləməsi onların necə istifadə olunacağından asılıdır. Tarix göstərir ki, eyni elmi kəşf həm insanların rifahını yaxşılaşdırmaq, həm də dağıdıcı məqsədlərə xidmət etmək üçün istifadə edilə bilər. Deməli, biliklərin artması ilə yanaşı, məsuliyyətin də artması çox vacib şərtlərdəndir.
Mümkün təmasın daha dərin nəticəsi bəlkə də insanın özünü dərk etməsində üzə çıxardı. Əgər başqa bir sivilizasiyanın mövcudluğu insanlıq üçün əlçatan olsa və təsdiqlənsə, bəşəriyyət öz tarixini və gələcəyini daha geniş miqyasda qiymətləndirmək məcburiyyətində qala bilər. Yer üzündə xalqlar, dövlətlər və mədəniyyətlər arasında mövcud olan fərqlər insan həyatının mühüm hissəsidir. Lakin kainat miqyasında düşünmək ortaq planetdə yaşamağımızı, eyni təbii mühitdən asılılığımızı və gələcəyimizin bir-biri ilə bağlılığını daha aydın göstərə bilər. Düşünürəm ki, bu, mövcud münaqişələrin aradan qalxması anlamına gətirib çıxara bilər. İnsan davranışını dəyişdirmək üçün təkcə yeni məlumat deyil, həm də iradə, məsuliyyət və qarşılıqlı anlaşma tələb olunur. Bununla belə, kosmik perspektiv insanın öz problemlərinə başqa nöqteyi-nəzərdən baxmasına kömək edə bilərdi. Burada başqa bir məsələni də nəzərdən qaçırmaq olmaz. Daha yüksək intellektə malik olmaq mütləq şəkildə daha yüksək mənəviyyata sahib olmaq deməkdirmi? Biz çox vaxt texnoloji cəhətdən inkişaf etmiş sivilizasiyanı daha müdrik, daha ədalətli və daha humanist təsəvvür edirik. Halbuki bunlar ayrı-ayrı xüsusiyyətlərdir. Bilik insanın imkanlarını genişləndirir, amma onun məqsədlərini öz-özünə müəyyən etmir. Texnologiya güc yaradır, lakin həmin gücün hansı istiqamətdə istifadə olunacağı mənəvi və ictimai seçimlərdən asılıdır. Buna görə də başqa bir sivilizasiyanın inkişaf səviyyəsi haqqında danışarkən yalnız onun texniki imkanlarını deyil, onun davranışını və dəyərlərini də anlamaq vacib olardı. Əlbəttə, belə bir qiymətləndirmə üçün də real məlumat tələb olunur. Mümkün kosmik təmasın etik tərəfi elə ilk mərhələdən əhəmiyyət qazana bilər. Əlaqənin kim tərəfindən, hansı səlahiyyətlərlə və hansı məqsədlə aparılması sualı ortaya çıxardı. Əldə olunan məlumatlar bütün bəşəriyyətə aid hesab edilməlidirmi? Onlardan yalnız müəyyən dövlətlərin və ya qurumların istifadə etməsi nə dərəcədə ədalətli olardı? Belə bir hadisənin nəticələri yalnız bir ölkəyə deyil, bütün insanlığa təsir göstərə bilərsə, qərarların qəbulunda beynəlxalq əməkdaşlıq xüsusi əhəmiyyət daşıyardı. Bu suallar hələlik hipotetik xarakter daşıyır, lakin onlar insanlığın gələcəkdə qarşılaşa biləcəyi problemlər barədə əvvəlcədən düşünməyin faydasını göstərir.
Kainatın naməlum tərəfləri haqqında düşünərkən insanın öz daxilində baş verən proseslərə də diqqət yetirmək lazımdır. İnsan yalnız ətraf mühiti müşahidə edən varlıq deyil. O, öz düşüncələrini də müşahidə edə, şübhə edə, qərarlarının səbəblərini araşdıra bilir. Bu xüsusiyyət ona öz davranışını müəyyən dərəcədə dəyişdirmək imkanı verir. Ancaq insan özünün bütün daxili mexanizmlərini də tam anlamır. Bəzən qərarlarımızın səbəblərini sonradan izah edirik, bəzən isə hisslərimizin və düşüncələrimizin necə formalaşdığını müəyyənləşdirməkdə çətinlik çəkirik. Belə olduğu halda, insanın kainatdakı bütün prosesləri tam dərk etməsi barədə qəti danışmaq nə dərəcədə əsaslıdır?
Bu sual bizi şüur və reallıq arasındakı münasibətə gətirir. İnsan dünyanı olduğu kimi deyil, müəyyən dərəcədə onu qavrama imkanlarına uyğun şəkildə tanıyır. Gördüyümüz, eşitdiyimiz və ölçdüyümüz hadisələr haqqında nəticələr çıxarırıq. Elmi alətlər hiss orqanlarımızın imkanlarını genişləndirir, nəzəriyyələr isə müşahidələr arasında əlaqə yaratmağa kömək edir. Lakin hər bir nəzəriyyə yeni sübutlar qarşısında yenidən nəzərdən keçirilə bilər. Bu, elmin zəifliyi deyil, onun əsas gücüdür. Elmi bilik, sübutlarla möhkəmlənən və yeni məlumatlar əsasında təkmilləşən anlayış sistemi kimi inkişaf edir.
Bəlkə də insanın ən böyük səhvlərindən biri indiki biliklərini reallığın son həddi hesab etmək olardı. Tarixin müxtəlif dövrlərində insanlar dünyanın quruluşu haqqında müəyyən təsəvvürlərə sahib olublar və həmin təsəvvürlər öz dövrləri üçün əsaslı görünə bilərdi. Sonradan yeni müşahidələr həmin anlayışları dəyişdirib. Bu təcrübə bizə öyrədir ki, bu gün cavabını bilmədiyimiz sualların gələcəkdə araşdırılması mümkündür. Lakin gələcəkdə hansı cavabların əldə ediləcəyini indidən bilmək olmur. Buna görə də naməlumluğa münasibətdə həm təvazökarlıq, həm də intellektual cəsarət lazımdır. İnsan bilmədiyini etiraf etməli, eyni zamanda onu öyrənməkdən çəkinməməlidir.
Kainatın “gizli əlifbası” ifadəsi də mənim üçün məhz bu mənanı daşıyır. Sanki reallığın müxtəlif qatlarında hələ oxuya bilmədiyimiz işarələr, əlaqələr və qanunauyğunluqlar var. Ancaq bu ifadəni kainatda mütləq şəkildə gizli mesajların mövcudluğunun sübutu kimi qəbul etmək olmaz. O, daha çox insanın hələ anlamadığı hadisələrə, təbiət qanunlarına və şüurun imkanlarına verilən fəlsəfi addır. İnsan həmin əlifbanı oxumağa çalışdıqca yeni biliklər əldə edir, əvvəlki fikirlərini dəyişir və özünün nə qədər çox sualla üz-üzə olduğunu görür. Bəlkə də elmi tərəqqinin əsas hərəkətverici qüvvəsi də budur. Cavab tapmaq arzusu ilə yanaşı, cavablandırılmamış sualları düzgün müəyyənləşdirmək bacarığı.
Başqa bir ehtimalı da nəzərdən keçirək. Əgər gələcəkdə insanlıq Yer kürəsindən kənar şüurlu həyatın mövcudluğunu təsdiqləsə, bu, insanın kainatdakı mövqeyini necə dəyişəcək? Ola bilsin, ilk mərhələdə təəccüb, qorxu və müxtəlif mübahisələr yaransın. Sonradan isə həmin kəşf elmi biliklərin adi bir hissəsinə çevrilsin. Tarixdə əvvəllər qeyri-adi görünən bir çox hadisələr zaman keçdikcə gündəlik düşüncəmizin bir hissəsinə çevrildiyini görmüşük. Ancaq başqa şüurlu sivilizasiyanın aşkarlanması daha dərin nəticələr doğura bilərdi, çünki bu, insanın təkcə kainat haqqında məlumatlarını deyil, həyat və şüur barədə fəlsəfi təsəvvürlərini də dəyişdirərdi. Bunun necə baş verəcəyini indidən müəyyən etmək mümkün deyil.
Bəlkə də insan uzun müddət başqa intellektlərlə əlaqə yarada bilməyəcək. Bəlkə də kainatdakı məsafələr və fiziki məhdudiyyətlər belə bir əlaqəni son dərəcə çətinləşdirir. Bu mövzuda ən vacib suallardan biri də insanlığın mümkün gələcək təmasa nə dərəcədə hazır olmasıdır. Hazırlıq yalnız daha güclü teleskoplara, daha sürətli kompüterlərə və daha geniş elmi imkanlara sahib olmaqdan ibarət deyil. İnsanlar fərqli fikirləri müzakirə etməyi, sübutu şayiədən ayırmağı, naməlum hadisələrə emosional deyil, düşünülmüş münasibət göstərməyi bacarmalıdırlar. Əgər bəşəriyyət öz daxilindəki münaqişələri, qarşılıqlı etimadsızlığı və məsuliyyətsiz davranışları aradan qaldırmaq istiqamətində irəliləməsə, daha geniş biliklər də bütün problemləri həll etməyəcək. Kainat haqqında məlumatlarımız arta bilər, amma insanın özünü və başqalarını anlamaq qabiliyyəti inkişaf etmədikcə həmin biliklərin imkanları məhdud qala bilər.
Mənə görə, bu məsələnin ən maraqlı tərəfi insanın naməlum intellektlərlə mümkün əlaqəsi deyil, həmin ehtimal qarşısında özünü necə aparacağıdır. İnsan başqa bir sivilizasiyanı axtararkən, əslində, özünün nə olduğunu da sorğulayır. Şüurun yalnız bir planetdə yaranmış nadir hadisə olub-olmadığını, həyatın başqa formalarda mövcudluğunu və insanın idrak imkanlarının sərhədlərini anlamağa çalışır. Bu axtarış insanı həm daha təvazökar, həm də daha cəsarətli edə bilər.
Bəlkə də kainatın gələcəkdə bizə hansısa cavab verəcəyini gözləməkdənsə, həmin cavabı anlamağa imkan verəcək düşüncə səviyyəsinə çatmaq daha vacibdir. İnsan yalnız texnologiyasını deyil, idrak mədəniyyətini də inkişaf etdirməlidir. Hər yeni məlumatı həqiqət kimi qəbul etməmək, öz fikirlərinə şübhə ilə yanaşmaq, fərqli ehtimalları müqayisə etmək və sübutun olmadığı yerdə qəti hökm verməmək bu mədəniyyətin əsas xüsusiyyətləridir. Belə bir yanaşma bizi naməlum intellektlərlə əlaqə ehtimalına dair müzakirələrdə də daha əsaslı mövqeyə gətirər.
Kainatın dərinliklərində insanın hələ bilmədiyi nə qədər hadisənin baş verdiyini söyləmək çətindir. Orada başqa həyat formalarının, fərqli inkişaf yollarının və bizim təsəvvürümüzə sığmayan təbiət hadisələrinin mövcudluğu mümkündür. Ancaq ehtimalların genişliyi onların hər birini həqiqət elan etməyə əsas vermir. İnsan üçün əsas vəzifə bu sərhədi qorumaq, eyni zamanda araşdırma həvəsini itirməməkdir. Bəlkə də gələcək nəsillər bu gün cavabını tapa bilmədiyimiz suallardan bir neçəsinə aydınlıq gətirəcəklər. Bəlkə də onların qarşısında bizim heç təsəvvür etmədiyimiz yeni suallar dayanacaq.
Kainatın gizli əlifbasını oxumaq bacarığı insanın yalnız kosmosa yönəlmiş axtarışı olmamalıdır. Bu, insanın öz şüurunu, düşüncə sərhədlərini və mövcudluğunun mənasını anlamaq cəhdidir. Başqa intellektlərin mövcudluğu, onların bizi müşahidə etməsi və ya nə vaxtsa bizimlə əlaqə qurması hələlik açıq suallar olaraq qalır. Kainatın hansısa naməlum qüvvə tərəfindən idarə olunması fikri də elmi cəhətdən təsdiqlənmiş nəticə deyil, fəlsəfi müzakirə mövzusudur. Lakin bu sualların qarşısında dayanmaq insanın düşüncə imkanlarını genişləndirir. Ən mühüm məsələ bütün sirləri bildiyimizi iddia etməkdənsə, bilmədiklərimizi anlamaq üçün düzgün yol seçməkdir. Çünki insanın böyüklüyü hər suala hazır cavab verməsində yox, cavabını bilmədiyi sual qarşısında düşünməyə davam etməsindədir.
Rövşən Əliyev
Azərbaycan Qızıl Aypara Cəmiyyətinin vitse-prezidenti
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Digər xəbərlər
Tarix: 26-10-2026 | Saat: 10:46
Bölmə:Manşet / Özəl | çapa göndər
İnsan kainata baxanda əslində yalnız ulduzları, planetləri və sonsuz görünən səma boşluğunun müşahidəsi ilə yanaşı, öz mövcudluğunun səbəbini, həyatın mənşəyini və dərk edə bilmədiyi reallığın sərhədlərini anlamağa çalışır. Bəlkə də insanı minilliklər boyu göyə baxmağa vadar edən əsas qüvvə məhz budur. Gördüyü dünyanın arxasında başqa bir dünyanın, bildiklərinin arxasında isə hələ açılmamış həqiqətlərin ola biləcəyinə dair daxili duyğu insanları daim düşündürüb. Bu duyğu bəzən elmi maraq şəklində, bəzən fəlsəfi sual, bəzən də insan təxəyyülünün yaratdığı ehtimallar kimi üzə çıxır. Lakin bütün hallarda eyni məsələ ilə qarşılaşırıq: insan özündən böyük hesab etdiyi reallığı nə dərəcədə dərk edə bilər?
Bu gün kainat haqqında əldə etdiyimiz biliklər əvvəlki nəsillərin təsəvvürləri ilə müqayisədə olduqca genişdir. Biz uzaq qalaktikaları müşahidə edir, başqa ulduzların ətrafında dövr edən planetləri müəyyənləşdirir, kosmik hadisələrin başvermə mexanizmlərini araşdırırıq. Bununla belə, biliklərimizin artması bütün sualların cavablandırılması kimi qəbul edilə bilməz. Əksinə, hər yeni kəşf çox vaxt qarşımıza daha mürəkkəb sualları çıxarır. Əvvəllər həyat üçün zəruri hesab etdiyimiz şərtləri daha yaxşı anladıqca başqa planetlərdə həyatın hansı formalarda mövcud ola biləcəyi barədə təsəvvürlərimiz də dəyişir. Biz artıq yalnız həyatın mövcud olduğu məlum olan yeganə planetdə yaşayırıq deyə onun kainatda mütləq tək olduğunu düşünmək üçün əsasımızın olmadığını çoxdan anlamışıq. Bu fikir əksər hallarda təsəvvürümüzdə, sosial şəbəkələrdə yayılan görüntülərdə qarşımıza çıxmasına baxmayaraq, başqa həyatın mövcudluğunun sübutu hələ də insanları maraqlandıran məsələlərdəndir. Məhz bu iki məqam arasındakı məsafə, ehtimalla sübut arasındakı məsafə mövzunun elmi və fəlsəfi əhəmiyyətini müəyyənləşdirir.
Kainatın ölçüləri haqqında düşünərkən insanın qarşısında qəribə bir ziddiyyət yaranır. Bir tərəfdən, Yer kürəsi (səthi) kosmik miqyasda çox kiçik bir məkandır. Digər tərəfdən, insan şüuru həmin məkanın hüdudlarından kənara çıxaraq milyardlarla işıq ili uzaqlıqdakı obyektlər haqqında düşünə bilir. Fiziki baxımdan məhdud olan insan düşüncə vasitəsilə özündən ölçüyəgəlməz dərəcədə böyük bir reallığı təsəvvür etməyə çalışır. Bu, şüurun ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biridir. Lakin burada başqa sual yaranır: insanın kainatı təsəvvür edə bilməsi onun kainatın mahiyyətini də dərk edə bilməsi deməkdirmi? Məncə, bu iki qabiliyyəti eyniləşdirmək olmaz. Təsəvvür etmək mümkün olan hər şeyin gerçəkdə mövcud olduğunu demək deyil. Eyni zamanda, hazırda təsəvvür etməkdə çətinlik çəkdiyimiz bir hadisənin gələcəkdə elmi araşdırmaların predmetinə çevrilməsini də əvvəlcədən istisna edə bilmərik.
Bu baxımdan Yer kürəsindən kənarda şüurlu həyatın mövcudluğu məsələsi insanın özünü tanıması ilə də bağlıdır. Əgər kainatın başqa bir nöqtəsində bizdən fərqli inkişaf yolu keçmiş intellekt mövcuddursa, bu, yalnız yeni canlı növünün aşkarlanması olmayacaq. Belə bir imkan həyat, şüur və sivilizasiya haqqında təsəvvürlərimizi yenidən nəzərdən keçirməyə səbəb ola bilər. İnsan özünü uzun müddət tanıdığı dünya çərçivəsində qiymətləndirib. Başqa bir şüurlu varlığın mövcudluğunun təsdiqlənməsi isə bizə göstərə bilər ki, düşüncə, idrak və inkişaf yalnız Yer kürəsində formalaşmış modellərlə məhdudlaşmaya bilər. Bəlkə də şüurun yaranması və inkişafı üçün elmimizin hələ tam müəyyənləşdirə bilmədiyi müxtəlif yollar mövcuddur. Bunun necə baş verə biləcəyi barədə konkret nəticəyə gəlmək üçün hələ kifayət qədər məlumatımız yoxdur. Ancaq sualın özü belə insanı mövcud biliklərin sərhədlərini yenidən düşünməyə çağırır.
Burada başqa bir ehtimal ortaya çıxır. Əgər kainatda bizdən daha qədim sivilizasiyalar mövcuddursa, onların inkişaf səviyyəsi insanın bugünkü texnoloji imkanlarından xeyli fərqlənə bilərmi? Bəşəriyyət elmi inkişafın nisbətən qısa bir dövründə rabitə, hesablama, kosmik müşahidə və məlumat ötürülməsi sahələrində böyük dəyişikliklərə nail olub. Bu dəyişikliklər göstərir ki, texnologiyanın inkişafı insanın dünya ilə münasibətini köklü şəkildə dəyişə bilir. Əgər başqa bir sivilizasiya bizdən daha uzun inkişaf tarixinə malikdirsə, onun hansı imkanlar əldə edə biləcəyini indiki biliklərimiz əsasında dəqiq təsəvvür etmək çətindir. Lakin inkişafın uzun müddət davam etməsi mütləq şəkildə sonsuz texnoloji üstünlük və ya bütün təbiət qanunlarına hakim olmaq demək deyil. Hər hansı sivilizasiyanın imkanları onun yaşadığı mühitdən, əldə etdiyi biliklərdən və qarşılaşdığı məhdudiyyətlərdən asılı ola bilər.
Məni bu mövzuda düşündürən əsas məsələlərdən biri də başqa intellektlərin yalnız mövcud olub-olmaması, onların insanlığın mövcudluğundan xəbərdar ola bilməsi ehtimalıdır. Əgər texnoloji baxımdan inkişaf etmiş sivilizasiyalar varsa, onların kainatın başqa hissələrində həyat axtarması və ya müxtəlif planetləri müşahidə etməsi mümkün ola bilər. Nəzəri baxımdan belə bir ehtimalı müzakirə etmək olar. İnsan özü də uzaq kosmik obyektlər haqqında məlumat toplamaq üçün teleskoplardan, yüksək texnoloji stansiyalardan və başqa müşahidə vasitələrindən istifadə edir. Deməli, başqa bir sivilizasiyanın da müşahidə aparması prinsipcə təsəvvür edilə bilər. Lakin bizim müşahidə imkanlarımızın mövcudluğu digər sivilizasiyaların Yer kürəsini izlədiyini sübut etmir.
Əgər belə müşahidə həqiqətən mövcud olsaydı, onun səbəbləri barədə də müxtəlif suallar yaranardı.
Müşahidə edən tərəf yalnız məlumat toplamaq istəyərdimi? O, başqa həyat formalarının inkişafını öyrənməyə maraq göstərərdimi? Yoxsa insanın təsəvvür edə bilmədiyi tamam başqa məqsədləri olardı? Bu suallara cavab vermək üçün həmin sivilizasiyanın mövcudluğu, imkanları və niyyətləri haqqında məlumatımız olmalıdır. Belə məlumatlar olmadan ona müəyyən məqsəd aid etmək insanın öz düşüncə modelini naməlum varlığa köçürməsi demək olardı. İnsan tarixində kəşf, müşahidə və müdaxilə çox vaxt bir-biri ilə əlaqəli olub. Ancaq başqa intellektlərin də eyni davranış qaydalarına tabe olacağını fərz etmək üçün əsas yoxdur. Məsələnin daha mürəkkəb tərəfi mümkün müşahidə ilə mümkün müdaxilə arasındakı fərqdir. Bir sivilizasiyanın başqa bir sivilizasiyanı izləməsi ehtimalı ilə onun inkişafına təsir göstərməsi ehtimalı eyni deyil. Təsir üçün yalnız müşahidə imkanları deyil, həm də müəyyən fəaliyyət mexanizmləri və bunun nəticələrini yarada biləcək şərtlər tələb olunur. Bəzən insan tarixindəki qeyri-adi hadisələr, qədim tikililər, astronomik biliklər və texnoloji sıçrayışlar yadplanetli müdaxiləsi ilə əlaqələndirilir. Lakin, bu cür iddiaları təsdiqləyən etibarlı elmi sübutlar mövcud deyil. Qədim insanların əldə etdikləri nailiyyətləri yalnız onların imkanlarını kiçiltməklə izah etməyə çalışmaq da düzgün yanaşma olmazdı. İnsan zəkası, kollektiv əmək, müşahidə qabiliyyəti və nəsildən-nəslə ötürülən biliklər mürəkkəb mədəniyyətlərin formalaşmasında böyük rol oynayıb. Naməlumluq qarşısında heyrət hissi keçirmək təbiidir, lakin heyrəti sübutun yerinə qoymaq olmaz.
Bununla belə, insanın tarixə və kainata dair bütün suallarının cavablandırıldığını da söyləyə bilmərik. Elm müəyyən hadisələri izah edir, digərlərinin səbəblərini isə hələ tam müəyyənləşdirə bilmir. İnsan naməlum hadisələrlə qarşılaşanda çox vaxt iki fərqli mövqedən birini seçir. Bir qrup insan izahı olmayan hadisələri mövcud biliklərlə əlaqələndirərək qeyri-adi ehtimalları qəbul etmir. Digərləri isə həmin hadisələrdə dərhal gizli qüvvələrin, yadplanetli müdaxiləsinin və ya əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş planın izlərini görür. Əslində, hər iki yanaşma müəyyən mənada təhlükə daşıya bilər. Birincisi yeni sualların araşdırılmasını vaxtından əvvəl məhdudlaşdıra, ikincisi isə kifayət qədər dəlil olmadan ehtimalları həqiqətə çevirə bilər. Elmi düşüncənin üstünlüyü ondadır ki, o, nə naməlumu qapalı elan edir, nə də onu sübutsuz izahlarla doldurur. O, sualı açıq saxlayır, müşahidə aparır və nəticənin əldə olunması üçün dəlil tələb edir.
Lakin, kainat haqqında düşüncələr yalnız fiziki müşahidələrlə məhdudlaşmır. İnsan bəzən öz həyatında baş verən hadisələr arasında əlaqə axtarır, təsadüf hesab etdiyi məqamların arxasında daha geniş qanunauyğunluğun olub-olmadığını düşünür. Mən, ümumiyyətlə “Təsadüf” anlayışını qəbul etmirəm. Bu nisbi anlayış olmaqla hər hansı bir hadisənin səbəbinin ifadəsi kimi önə çıxır. Həyatda baş verən və təsadüf adlandırdığımız hər bir şeyin arxasında qanunauyğunluq və məqsəd dayanır. Niyə müəyyən hadisələr məhz müəyyən vaxtlarda baş verir? İnsan qərarlarının nəticələrini nə dərəcədə əvvəlcədən görə bilir? Tarixin istiqamətini yalnız ayrı-ayrı insanların iradəsi müəyyənləşdirir, yoxsa insanın tam dərk etmədiyi daha geniş amillər də bu prosesə təsir göstərir? Bu suallar kainatın hansısa naməlum qərarverici qüvvələr tərəfindən idarə olunması ehtimalına qədər uzana bilər. Ancaq burada mühüm bir fərq var. Fəlsəfi baxımdan mümkün sualın mövcudluğu, həmin suala verilən konkret cavabın doğruluğunu təsdiqləmir.
Kainatın bütün proseslərinin arxasında insanlığa məlum olmayan bir iradənin və ya qərarverici intellektin dayanması ideyası qədimdən müxtəlif formalarda müzakirə edilib. Bu fikir dini, metafizik və fəlsəfi düşüncələrdə fərqli izahlar qazanıb. Müasir elmi yanaşma isə belə bir qüvvənin mövcudluğunu təsdiqlənmiş fakt kimi qəbul etmir. Buna baxmayaraq, insanın öz idrakının hüdudları barədə düşünməsi üçün həmin sualı fəlsəfi səviyyədə müzakirə etmək mümkündür. Bəlkə də burada əsas məsələ kainatın mütləq şəkildə kimsə tərəfindən idarə olunduğunu iddia etmək deyil, insanın müşahidə etdiyi səbəb-nəticə əlaqələrinin bütün reallığı əhatə edib-etmədiyini soruşmaqdır. Biz hadisələrin bir hissəsini izah edə bilirik, amma bu, bütün hadisələrin mahiyyətini artıq başa düşdüyümüz anlamına gəlmir.
Təsadüf anlayışı da bu müzakirədə xüsusi yer tutur. İnsan üçün təsadüf kimi görünən hadisə müəyyən səbəblərin nəticəsi də ola bilər, lakin səbəblərin hamısını bilməməyimiz həmin hadisənin arxasında mütləq şüurlu planın dayandığını göstərmir. Bəzən biz hadisələr arasında əlaqə axtarır, bir-birindən uzaq prosesləri vahid mənzərədə birləşdirməyə çalışırıq. Bu, düşüncənin təbii xüsusiyyətidir. Lakin insanın məna axtarmaq qabiliyyəti onu bəzən mövcud olmayan əlaqələr görməyə də sövq edə bilər. Buna görə də kainatın gizli qanunauyğunluqlarını araşdırarkən həm fəlsəfi təxəyyülə, həm də tənqidi düşüncəyə ehtiyac olur.
Bəs insan şüuru özündən daha inkişaf etmiş bir intellekti dərk etməyə hazırdırmı? Bu sualın cavabı yalnız elmin texniki imkanlarından asılı deyil. İnsan yeni məlumatı mövcud anlayışları vasitəsilə qəbul edir. Əgər həmin məlumat əvvəlki təsəvvürlərimizə uyğun gəlmirsə, onu anlamaq üçün düşüncə modelimizi dəyişməli oluruq. Tarixdə elmi kəşflərin insanın dünya haqqında təsəvvürlərini dəyişdirdiyi çoxsaylı nümunələr var. Lakin yeni biliklərin qəbul edilməsi həmişə asan baş verməyib. Bəzən cəmiyyətlər alışdıqları düşüncə tərzindən ayrılmaqda çətinlik çəkiblər. Deməli, mümkün kosmik təmasın yaratdığı çətinliklərdən biri də yeni məlumatın özündən çox, həmin məlumatı qəbul etmək üçün şüurun nə dərəcədə çevik olması ola bilər.
Əgər bir gün insanlıq başqa bir şüurlu sivilizasiya ilə əlaqə qurarsa, ilk qarşılaşmanın mahiyyətini müəyyənləşdirən məsələlərdən biri qarşılıqlı anlaşma olacaq. Biz onların dilini, işarələrini, düşüncə sistemini və niyyətlərini necə müəyyən edəcəyik? Onların şüuru insanın şüuruna bənzər prinsiplərlə fəaliyyət göstərmirsə, əlaqə yaratmaq mümkün olacaqmı? Ünsiyyət yalnız sözlərdən və simvollardan ibarət deyil, onun üçün ortaq mənaların, qəbul edilən qaydaların və müəyyən anlayışların mövcudluğu lazımdır. İnsan başqa bir intellektlə əlaqə qurmaq istəsə, ilk növbədə öz düşüncə sisteminin universal olduğunu fərz etməkdən çəkinməlidir. Bizim üçün aydın görünən məna başqa bir varlıq üçün heç bir məna daşımaya bilər. Bu səbəbdən mümkün kosmik təmas həm də insanın öz idrak sərhədlərini aşmaq cəhdi olardı.
Belə bir əlaqənin baş verməsi bəşəriyyət üçün hansı imkanlar yarada bilər? Ən çox müzakirə olunan sahələrdən biri texnoloji inkişafdır. Əgər insan başqa sivilizasiyanın biliklərini anlamaq və yoxlamaq imkanı əldə etsə, bu biliklər fizika, enerji, materialşünaslıq, kosmik tədqiqatlar və informasiya texnologiyaları haqqında mövcud təsəvvürlərimizi genişləndirə bilər. Ancaq belə bir nəticəni əvvəlcədən təmin olunmuş hadisə kimi təsəvvür etmək düzgün olmazdı. Başqa bir sivilizasiyanın biliklərini əldə etmək onların mahiyyətini dərhal anlamaq demək deyil. İnsan bəzən özünün yaratdığı mürəkkəb texnologiyaların belə bütün iş prinsiplərini dərhal dərk edə bilmir. Bizdən tamamilə fərqli inkişaf yolu keçmiş intellektin məlumatlarını anlamaq isə daha böyük çətinliklər yarada bilər.
Deməli, belə bir ehtimalın özü insanın gələcəyə münasibətini dəyişə bilər. İnsanlıq öz inkişafını yalnız Yer kürəsinin imkanları və mövcud texnoloji səviyyəsi ilə məhdudlaşdırmadan düşünməyə başlayar. Yeni enerji mənbələri, uzaq kosmik məkanların tədqiqi, həyatın mənşəyi və şüurun təbiəti kimi mövzular daha geniş müstəvidə araşdırıla bilər. Amma texnoloji nailiyyətlərin insanlığın xeyrinə işləməsi onların necə istifadə olunacağından asılıdır. Tarix göstərir ki, eyni elmi kəşf həm insanların rifahını yaxşılaşdırmaq, həm də dağıdıcı məqsədlərə xidmət etmək üçün istifadə edilə bilər. Deməli, biliklərin artması ilə yanaşı, məsuliyyətin də artması çox vacib şərtlərdəndir.
Mümkün təmasın daha dərin nəticəsi bəlkə də insanın özünü dərk etməsində üzə çıxardı. Əgər başqa bir sivilizasiyanın mövcudluğu insanlıq üçün əlçatan olsa və təsdiqlənsə, bəşəriyyət öz tarixini və gələcəyini daha geniş miqyasda qiymətləndirmək məcburiyyətində qala bilər. Yer üzündə xalqlar, dövlətlər və mədəniyyətlər arasında mövcud olan fərqlər insan həyatının mühüm hissəsidir. Lakin kainat miqyasında düşünmək ortaq planetdə yaşamağımızı, eyni təbii mühitdən asılılığımızı və gələcəyimizin bir-biri ilə bağlılığını daha aydın göstərə bilər. Düşünürəm ki, bu, mövcud münaqişələrin aradan qalxması anlamına gətirib çıxara bilər. İnsan davranışını dəyişdirmək üçün təkcə yeni məlumat deyil, həm də iradə, məsuliyyət və qarşılıqlı anlaşma tələb olunur. Bununla belə, kosmik perspektiv insanın öz problemlərinə başqa nöqteyi-nəzərdən baxmasına kömək edə bilərdi. Burada başqa bir məsələni də nəzərdən qaçırmaq olmaz. Daha yüksək intellektə malik olmaq mütləq şəkildə daha yüksək mənəviyyata sahib olmaq deməkdirmi? Biz çox vaxt texnoloji cəhətdən inkişaf etmiş sivilizasiyanı daha müdrik, daha ədalətli və daha humanist təsəvvür edirik. Halbuki bunlar ayrı-ayrı xüsusiyyətlərdir. Bilik insanın imkanlarını genişləndirir, amma onun məqsədlərini öz-özünə müəyyən etmir. Texnologiya güc yaradır, lakin həmin gücün hansı istiqamətdə istifadə olunacağı mənəvi və ictimai seçimlərdən asılıdır. Buna görə də başqa bir sivilizasiyanın inkişaf səviyyəsi haqqında danışarkən yalnız onun texniki imkanlarını deyil, onun davranışını və dəyərlərini də anlamaq vacib olardı. Əlbəttə, belə bir qiymətləndirmə üçün də real məlumat tələb olunur. Mümkün kosmik təmasın etik tərəfi elə ilk mərhələdən əhəmiyyət qazana bilər. Əlaqənin kim tərəfindən, hansı səlahiyyətlərlə və hansı məqsədlə aparılması sualı ortaya çıxardı. Əldə olunan məlumatlar bütün bəşəriyyətə aid hesab edilməlidirmi? Onlardan yalnız müəyyən dövlətlərin və ya qurumların istifadə etməsi nə dərəcədə ədalətli olardı? Belə bir hadisənin nəticələri yalnız bir ölkəyə deyil, bütün insanlığa təsir göstərə bilərsə, qərarların qəbulunda beynəlxalq əməkdaşlıq xüsusi əhəmiyyət daşıyardı. Bu suallar hələlik hipotetik xarakter daşıyır, lakin onlar insanlığın gələcəkdə qarşılaşa biləcəyi problemlər barədə əvvəlcədən düşünməyin faydasını göstərir.
Kainatın naməlum tərəfləri haqqında düşünərkən insanın öz daxilində baş verən proseslərə də diqqət yetirmək lazımdır. İnsan yalnız ətraf mühiti müşahidə edən varlıq deyil. O, öz düşüncələrini də müşahidə edə, şübhə edə, qərarlarının səbəblərini araşdıra bilir. Bu xüsusiyyət ona öz davranışını müəyyən dərəcədə dəyişdirmək imkanı verir. Ancaq insan özünün bütün daxili mexanizmlərini də tam anlamır. Bəzən qərarlarımızın səbəblərini sonradan izah edirik, bəzən isə hisslərimizin və düşüncələrimizin necə formalaşdığını müəyyənləşdirməkdə çətinlik çəkirik. Belə olduğu halda, insanın kainatdakı bütün prosesləri tam dərk etməsi barədə qəti danışmaq nə dərəcədə əsaslıdır?
Bu sual bizi şüur və reallıq arasındakı münasibətə gətirir. İnsan dünyanı olduğu kimi deyil, müəyyən dərəcədə onu qavrama imkanlarına uyğun şəkildə tanıyır. Gördüyümüz, eşitdiyimiz və ölçdüyümüz hadisələr haqqında nəticələr çıxarırıq. Elmi alətlər hiss orqanlarımızın imkanlarını genişləndirir, nəzəriyyələr isə müşahidələr arasında əlaqə yaratmağa kömək edir. Lakin hər bir nəzəriyyə yeni sübutlar qarşısında yenidən nəzərdən keçirilə bilər. Bu, elmin zəifliyi deyil, onun əsas gücüdür. Elmi bilik, sübutlarla möhkəmlənən və yeni məlumatlar əsasında təkmilləşən anlayış sistemi kimi inkişaf edir.
Bəlkə də insanın ən böyük səhvlərindən biri indiki biliklərini reallığın son həddi hesab etmək olardı. Tarixin müxtəlif dövrlərində insanlar dünyanın quruluşu haqqında müəyyən təsəvvürlərə sahib olublar və həmin təsəvvürlər öz dövrləri üçün əsaslı görünə bilərdi. Sonradan yeni müşahidələr həmin anlayışları dəyişdirib. Bu təcrübə bizə öyrədir ki, bu gün cavabını bilmədiyimiz sualların gələcəkdə araşdırılması mümkündür. Lakin gələcəkdə hansı cavabların əldə ediləcəyini indidən bilmək olmur. Buna görə də naməlumluğa münasibətdə həm təvazökarlıq, həm də intellektual cəsarət lazımdır. İnsan bilmədiyini etiraf etməli, eyni zamanda onu öyrənməkdən çəkinməməlidir.
Kainatın “gizli əlifbası” ifadəsi də mənim üçün məhz bu mənanı daşıyır. Sanki reallığın müxtəlif qatlarında hələ oxuya bilmədiyimiz işarələr, əlaqələr və qanunauyğunluqlar var. Ancaq bu ifadəni kainatda mütləq şəkildə gizli mesajların mövcudluğunun sübutu kimi qəbul etmək olmaz. O, daha çox insanın hələ anlamadığı hadisələrə, təbiət qanunlarına və şüurun imkanlarına verilən fəlsəfi addır. İnsan həmin əlifbanı oxumağa çalışdıqca yeni biliklər əldə edir, əvvəlki fikirlərini dəyişir və özünün nə qədər çox sualla üz-üzə olduğunu görür. Bəlkə də elmi tərəqqinin əsas hərəkətverici qüvvəsi də budur. Cavab tapmaq arzusu ilə yanaşı, cavablandırılmamış sualları düzgün müəyyənləşdirmək bacarığı.
Başqa bir ehtimalı da nəzərdən keçirək. Əgər gələcəkdə insanlıq Yer kürəsindən kənar şüurlu həyatın mövcudluğunu təsdiqləsə, bu, insanın kainatdakı mövqeyini necə dəyişəcək? Ola bilsin, ilk mərhələdə təəccüb, qorxu və müxtəlif mübahisələr yaransın. Sonradan isə həmin kəşf elmi biliklərin adi bir hissəsinə çevrilsin. Tarixdə əvvəllər qeyri-adi görünən bir çox hadisələr zaman keçdikcə gündəlik düşüncəmizin bir hissəsinə çevrildiyini görmüşük. Ancaq başqa şüurlu sivilizasiyanın aşkarlanması daha dərin nəticələr doğura bilərdi, çünki bu, insanın təkcə kainat haqqında məlumatlarını deyil, həyat və şüur barədə fəlsəfi təsəvvürlərini də dəyişdirərdi. Bunun necə baş verəcəyini indidən müəyyən etmək mümkün deyil.
Bəlkə də insan uzun müddət başqa intellektlərlə əlaqə yarada bilməyəcək. Bəlkə də kainatdakı məsafələr və fiziki məhdudiyyətlər belə bir əlaqəni son dərəcə çətinləşdirir. Bu mövzuda ən vacib suallardan biri də insanlığın mümkün gələcək təmasa nə dərəcədə hazır olmasıdır. Hazırlıq yalnız daha güclü teleskoplara, daha sürətli kompüterlərə və daha geniş elmi imkanlara sahib olmaqdan ibarət deyil. İnsanlar fərqli fikirləri müzakirə etməyi, sübutu şayiədən ayırmağı, naməlum hadisələrə emosional deyil, düşünülmüş münasibət göstərməyi bacarmalıdırlar. Əgər bəşəriyyət öz daxilindəki münaqişələri, qarşılıqlı etimadsızlığı və məsuliyyətsiz davranışları aradan qaldırmaq istiqamətində irəliləməsə, daha geniş biliklər də bütün problemləri həll etməyəcək. Kainat haqqında məlumatlarımız arta bilər, amma insanın özünü və başqalarını anlamaq qabiliyyəti inkişaf etmədikcə həmin biliklərin imkanları məhdud qala bilər.
Mənə görə, bu məsələnin ən maraqlı tərəfi insanın naməlum intellektlərlə mümkün əlaqəsi deyil, həmin ehtimal qarşısında özünü necə aparacağıdır. İnsan başqa bir sivilizasiyanı axtararkən, əslində, özünün nə olduğunu da sorğulayır. Şüurun yalnız bir planetdə yaranmış nadir hadisə olub-olmadığını, həyatın başqa formalarda mövcudluğunu və insanın idrak imkanlarının sərhədlərini anlamağa çalışır. Bu axtarış insanı həm daha təvazökar, həm də daha cəsarətli edə bilər.
Bəlkə də kainatın gələcəkdə bizə hansısa cavab verəcəyini gözləməkdənsə, həmin cavabı anlamağa imkan verəcək düşüncə səviyyəsinə çatmaq daha vacibdir. İnsan yalnız texnologiyasını deyil, idrak mədəniyyətini də inkişaf etdirməlidir. Hər yeni məlumatı həqiqət kimi qəbul etməmək, öz fikirlərinə şübhə ilə yanaşmaq, fərqli ehtimalları müqayisə etmək və sübutun olmadığı yerdə qəti hökm verməmək bu mədəniyyətin əsas xüsusiyyətləridir. Belə bir yanaşma bizi naməlum intellektlərlə əlaqə ehtimalına dair müzakirələrdə də daha əsaslı mövqeyə gətirər.
Kainatın dərinliklərində insanın hələ bilmədiyi nə qədər hadisənin baş verdiyini söyləmək çətindir. Orada başqa həyat formalarının, fərqli inkişaf yollarının və bizim təsəvvürümüzə sığmayan təbiət hadisələrinin mövcudluğu mümkündür. Ancaq ehtimalların genişliyi onların hər birini həqiqət elan etməyə əsas vermir. İnsan üçün əsas vəzifə bu sərhədi qorumaq, eyni zamanda araşdırma həvəsini itirməməkdir. Bəlkə də gələcək nəsillər bu gün cavabını tapa bilmədiyimiz suallardan bir neçəsinə aydınlıq gətirəcəklər. Bəlkə də onların qarşısında bizim heç təsəvvür etmədiyimiz yeni suallar dayanacaq.
Kainatın gizli əlifbasını oxumaq bacarığı insanın yalnız kosmosa yönəlmiş axtarışı olmamalıdır. Bu, insanın öz şüurunu, düşüncə sərhədlərini və mövcudluğunun mənasını anlamaq cəhdidir. Başqa intellektlərin mövcudluğu, onların bizi müşahidə etməsi və ya nə vaxtsa bizimlə əlaqə qurması hələlik açıq suallar olaraq qalır. Kainatın hansısa naməlum qüvvə tərəfindən idarə olunması fikri də elmi cəhətdən təsdiqlənmiş nəticə deyil, fəlsəfi müzakirə mövzusudur. Lakin bu sualların qarşısında dayanmaq insanın düşüncə imkanlarını genişləndirir. Ən mühüm məsələ bütün sirləri bildiyimizi iddia etməkdənsə, bilmədiklərimizi anlamaq üçün düzgün yol seçməkdir. Çünki insanın böyüklüyü hər suala hazır cavab verməsində yox, cavabını bilmədiyi sual qarşısında düşünməyə davam etməsindədir.
Rövşən Əliyev
Azərbaycan Qızıl Aypara Cəmiyyətinin vitse-prezidenti
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Xəbəri paylaş
Digər xəbərlər
