Aparacaq, bilirəm... Rafail İncəyurd poeziyasında ölüm, yurd və yaddaş
Tarix: 10-09-2026 | Saat: 11:59
Bölmə:Özəl | çapa göndər
Gedək...
Ələnəsi nəyi qaldı? Canımı
Ələk bir gün aparacaq, bilirəm.
Göz yaşım yox, bir isladam külümü –
Külək bir gün aparacaq, bilirəm.
Bir yiyəsiz dərvişiyəm lələmin,
Qara baxtım sağdışıdı ələmin.
Cığırını puç eləyib qələmin
Çörək bir gün aparacaq, bilirəm.
Xudam bizə çox görməsin o köyü,
O ocağı, o xırmanı, o öyü.
Beynimizi tar-mar edən səs-küyü
Tütək bir gün aparacaq, bilirəm.
Bilirsənmi niyə cırdı nəsillər,
Nədən gəlir millətə kəm-kəsirlər?..
Yavrum, hələ düz ağacı kəsirlər –
Fələk bir gün aparacaq, bilirəm.
Aman Allah, qəhrimizə göz dəyir,
Çiynimizi giziltilər közləyir.
Ay İncəyurd, bəlli zaman gözləyir –
Gedək, bir gün aparacaq, bilirəm...
Bəzi şeirlər var ki, onları oxumursan, içindən keçirirsən. Misralar gözlə deyil, yaddaşla oxunur; sözlər qulaqla deyil, ürəklə eşidilir. Rafail İncəyurdun “Ələnəsi nəyi qaldı? Canımı” misrası ilə başlayan “Gedək...” şeiri də məhz belə poetik nümunələrdəndir. İlk baxışda ölüm, ayrılıq və fanilik haqqında yazılmış düşündürücü bir şeir təsiri bağışlasa da, poetik nümunənin dərin qatlarına endikcə burada daha böyük bir mənzərə görünür: insan ömrü, yurd sevgisi, ocaq yaddaşı, nəsillərin taleyi, mənəvi aşınma və bütün bunların fövqündə sözün əbədiyyətə olan iddiası. Şeirin poetik yükünü bir söz daşıyır: “aparacaq”. Ələk aparacaq, külək aparacaq, çörək aparacaq, tütək aparacaq, fələk aparacaq... Sonda isə insanı, onun dünyasını, doğma yurdunu zaman aparacaq. Lakin bu “aparılma”ların içində qəribə bir poetik paradoks yaranır: hər şeyin faniliyindən danışan şair öz sözünü məhz həmin faniliyin içindən çıxarıb əbədiləşdirir. Şeirin ilk bəndi oxucunu dərhal həyatın son həddinə gətirir:
“Ələk bir gün aparacaq, bilirəm.”
Buradakı “ələk” sadəcə məişət predmetinin adı deyil. O, həyatın özünün simvoluna çevrilir. İnsan ömrü də bir ələk kimidir: zaman keçdikcə lazımsız olanı süzür, qalıcı olanı üzə çıxarır. İnsan nə qədər var-dövlət, şöhrət, qayğı və xatirə toplasa da, sonda həyatın ələyindən keçən yalnız mənəvi dəyərdir. Ardınca gələn:
“Göz yaşım yox, bir isladam külümü –Külək bir gün aparacaq, bilirəm.”
Şairun bu misralarında fanilik daha sərt və daha kövrək şəkildə təqdim olunur. Göz yaşı belə külə çevrilmiş həyatın qarşısında acizdir. Külək isə burada zamanın, taleyin, qaçılmazlığın obrazıdır. O, insanın maddi varlığını da, ağrısını da, külünü də bir gün uzaqlara aparacaq. Ancaq şairin əsas məqsədi ölümü təsvir etmək deyil. Ölümün labüdlüyünü göstərməklə həyatın qiymətini artırmaqdır. Şeirin ikinci bəndində lirik qəhrəmanın özünü “yiyəsiz dərviş” adlandırması şeirə yeni fəlsəfi çalar gətirir:
“Bir yiyəsiz dərvişiyəm lələmin,
Qara baxtım sağdışıdı ələmin.”
Dərviş obrazı Azərbaycan və ümumən Şərq poetik düşüncəsində dünyaya bağlılığın deyil, mənəvi axtarışın rəmzidir. Rafail İncəyurdun dərvişi isə “yiyəsiz”dir. Bu yiyəsizlik fiziki sahibsizlikdən daha çox, dünyanın faniliyi qarşısında insanın təkliyini ifadə edir. Şairin qələmi də bu taleyin içindədir:
“Cığırını puç eləyib qələmin
Çörək bir gün aparacaq, bilirəm.”
Burada “çörək” sözünün poetik mənası xüsusilə diqqətçəkəndir. Çörək yalnız ruzi deyil; həyatın maddi tərəfi, gündəlik qayğı, insanı sənətindən və mənəvi dünyasından uzaqlaşdıran zərurətdir. Qələm öz yolunu tapmaq istəyir, amma həyatın çörək qayğısı onun cığırını puç edir. Bu misralarda sənət adamının əbədi problemi də görünür: ruh nə istəyir, həyat nə tələb edir? Üçüncü bənddə isə şairin poetik dünyası şəxsi taledən milli yaddaş müstəvisinə yüksəlir:
“Xudam bizə çox görməsin o köyü,
O ocağı, o xırmanı, o öyü.”
Bu dörd söz — köy, ocaq, xırman, öy — əslində bütöv bir həyat fəlsəfəsidir. Köy yurddur. Ocaq ailədir. Xırman zəhmətdir, torpaqdır, bərəkətdir. Öy doğma evdir. Şairin istəyi çox sadə görünür: Allah bu dünyanı bizə çox görməsin. Amma bu sadəliyin arxasında böyük bir nisgil dayanır. Çünki insan üçün ən ağır itki bəzən öz ölümü deyil, öz dünyasının itirilməsidir. Bəndin son iki misrası isə müasir dünyanın səs-küyü ilə qədim və doğma dünyanın səsini qarşılaşdırır:
“Beynimizi tar-mar edən səs-küyü
Tütək bir gün aparacaq, bilirəm.”
“Səs-küy” müasir həyatın yorğunluğudur. “Tütək” isə kəndin, uşaqlığın, yurdun, təbiətin və sadəliyin səsidir. Şair sanki deyir ki, insanı özündən uzaqlaşdıran bütün səslər bir gün susacaq, amma doğma tütəyin səsi yaddaşda qalacaq. Şeirin ən ciddi ictimai-fəlsəfi yükü dördüncü bənddə ortaya çıxır:
“Bilirsənmi niyə cırdı nəsillər,
Nədən gəlir millətə kəm-kəsirlər?.
. Yavrum, hələ düz ağacı kəsirlər –
Fələk bir gün aparacaq, bilirəm.”
Burada “düz ağac” obrazı xüsusi poetik məna qazanır. Düz ağac — sağlam ağacdır. Kökü sağlam, gövdəsi düz, gələcəyi olan ağacdır. Onun kəsilməsi təbiətin itkisindən daha böyük məna daşıyır. Şair bu obrazla düz insanların, sağlam mənəvi dəyərlərin, milli yaddaşın və gələcəyə yararlı nəsillərin sıradan çıxarılmasına işarə edir. “Yavrum” müraciəti də təsadüfi deyil. Bu söz şeirin emosional temperaturunu dəyişir. Şair artıq yalnız öz taleyindən danışmır; özündən sonrakı nəslə müraciət edir. Sanki bir ata, bir ağsaqqal, bir yurd adamı gələcək nəslə deyir: baxın, ağacı kəsəndə yalnız ağacı kəsmirsiniz, onun kölgəsini, meyvəsini, gələcəyini də məhv edirsiniz. “Nəsillərin cırlaşması” da məhz buradan başlanır. Kök kəsilirsə, budaq yetim qalır. Yaddaş qırılırsa, nəsil öz keçmişindən uzaq düşür. Mənəvi ağac kəsilirsə, gələcəyin kölgəsi azalır.
Şeirin son bəndi isə bütün bu düşüncələri şəxsi etirafla tamamlayır:
“Aman Allah, qəhrimizə göz dəyir,
Çiynimizi giziltilər közləyir.
Ay İncəyurd, bəlli zaman gözləyir –
Gedək, bir gün aparacaq, bilirəm...”
Burada “Ay İncəyurd” müraciəti şeirin ən kövrək poetik məqamıdır. İncəyurd artıq yalnız müəllifin adı deyil. O, şairin mənəvi məkanı, yaddaşı, yurdu və iç dünyasıdır. “Çiynimizi giziltilər közləyir” misrası da çox güclü obrazlı ifadədir. Ağrı burada sadəcə hiss edilmir; köz kimi çiyində daşınır. İnsan yaşadığı həyatın ağrılarını görünməyən yük kimi çiynində gəzdirir. Və nəhayət, şair yenə həmin sözə qayıdır: “Gedək, bir gün aparacaq, bilirəm...”
Əvvəldə “ələk”, sonra “külək”, “çörək”, “tütək”, “fələk” aparırdı. İndi isə “zaman”ın özü hiss olunur. Şair bunu açıq şəkildə deməsə də, oxucu həmin həqiqəti duyur: bir gün bizi də zaman aparacaq. Amma burada şeirin ən böyük paradoksu yaranır. Zaman insanı aparır, külək külü aparır, fələk ömrü aparır, çörək isə gündəlik həyatı aparır...Bəs söz? Söz qalır.
Rafail İncəyurdun bu şeirinin əsl qələbəsi də elə bundadır. Şair fanilikdən danışaraq qalıcı olanı yaradır. Ölüm haqqında yazaraq sözü yaşadır. Ayrılıqdan danışaraq yaddaşı möhkəmləndirir. Yurdun bir gün geridə qalacağını söyləyərək yurdu misraların içində əbədiləşdirir. “Gedək...” şeiri yalnız ölüm haqqında yazılmış şeir deyil. Bu, insanın öz ömrü ilə apardığı son hesablaşmadır. Burada həyatın bütün əsas dayanacaqları var: insan, qələm, çörək, ocaq, torpaq, nəsil, ağac, yurd və zaman. Şair sanki bütün bunların qarşısında dayanıb soruşur: Nə qalacaq? Cavab isə şeirin özündədir. Can gedəcək. Kül sovrulacaq. Çörək öz qayğısını aparacaq. Səs-küy susacaq. Ağac kəsiləcək. İnsan köçəcək. Amma ürəkdən çıxan həqiqi söz qalacaq. Bəlkə də Rafail İncəyurdun bu şeirinin ən böyük poetik sirri elə budur: “Aparacaq, bilirəm” deyən şair əslində “qalacaq” olanı yazır. O qalan isə şairin sözü, yurdun yaddaşı, ocağın istiliyi, nəslin izi və insanın könül dünyasıdır.
Şeir bitir, amma onun yaratdığı sual bitmir: Ələnəsi nəyi qaldı? Bəlkə də cavab elə budur: İnsandan hər şey gedir, amma könüldən doğulan söz getmir.
Qalib Rəhimli.
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Digər xəbərlər
Tarix: 10-09-2026 | Saat: 11:59
Bölmə:Özəl | çapa göndər
Gedək...
Ələnəsi nəyi qaldı? Canımı
Ələk bir gün aparacaq, bilirəm.
Göz yaşım yox, bir isladam külümü –
Külək bir gün aparacaq, bilirəm.
Bir yiyəsiz dərvişiyəm lələmin,
Qara baxtım sağdışıdı ələmin.
Cığırını puç eləyib qələmin
Çörək bir gün aparacaq, bilirəm.
Xudam bizə çox görməsin o köyü,
O ocağı, o xırmanı, o öyü.
Beynimizi tar-mar edən səs-küyü
Tütək bir gün aparacaq, bilirəm.
Bilirsənmi niyə cırdı nəsillər,
Nədən gəlir millətə kəm-kəsirlər?..
Yavrum, hələ düz ağacı kəsirlər –
Fələk bir gün aparacaq, bilirəm.
Aman Allah, qəhrimizə göz dəyir,
Çiynimizi giziltilər közləyir.
Ay İncəyurd, bəlli zaman gözləyir –
Gedək, bir gün aparacaq, bilirəm...
Bəzi şeirlər var ki, onları oxumursan, içindən keçirirsən. Misralar gözlə deyil, yaddaşla oxunur; sözlər qulaqla deyil, ürəklə eşidilir. Rafail İncəyurdun “Ələnəsi nəyi qaldı? Canımı” misrası ilə başlayan “Gedək...” şeiri də məhz belə poetik nümunələrdəndir. İlk baxışda ölüm, ayrılıq və fanilik haqqında yazılmış düşündürücü bir şeir təsiri bağışlasa da, poetik nümunənin dərin qatlarına endikcə burada daha böyük bir mənzərə görünür: insan ömrü, yurd sevgisi, ocaq yaddaşı, nəsillərin taleyi, mənəvi aşınma və bütün bunların fövqündə sözün əbədiyyətə olan iddiası. Şeirin poetik yükünü bir söz daşıyır: “aparacaq”. Ələk aparacaq, külək aparacaq, çörək aparacaq, tütək aparacaq, fələk aparacaq... Sonda isə insanı, onun dünyasını, doğma yurdunu zaman aparacaq. Lakin bu “aparılma”ların içində qəribə bir poetik paradoks yaranır: hər şeyin faniliyindən danışan şair öz sözünü məhz həmin faniliyin içindən çıxarıb əbədiləşdirir. Şeirin ilk bəndi oxucunu dərhal həyatın son həddinə gətirir:
“Ələk bir gün aparacaq, bilirəm.”
Buradakı “ələk” sadəcə məişət predmetinin adı deyil. O, həyatın özünün simvoluna çevrilir. İnsan ömrü də bir ələk kimidir: zaman keçdikcə lazımsız olanı süzür, qalıcı olanı üzə çıxarır. İnsan nə qədər var-dövlət, şöhrət, qayğı və xatirə toplasa da, sonda həyatın ələyindən keçən yalnız mənəvi dəyərdir. Ardınca gələn:
“Göz yaşım yox, bir isladam külümü –Külək bir gün aparacaq, bilirəm.”
Şairun bu misralarında fanilik daha sərt və daha kövrək şəkildə təqdim olunur. Göz yaşı belə külə çevrilmiş həyatın qarşısında acizdir. Külək isə burada zamanın, taleyin, qaçılmazlığın obrazıdır. O, insanın maddi varlığını da, ağrısını da, külünü də bir gün uzaqlara aparacaq. Ancaq şairin əsas məqsədi ölümü təsvir etmək deyil. Ölümün labüdlüyünü göstərməklə həyatın qiymətini artırmaqdır. Şeirin ikinci bəndində lirik qəhrəmanın özünü “yiyəsiz dərviş” adlandırması şeirə yeni fəlsəfi çalar gətirir:
“Bir yiyəsiz dərvişiyəm lələmin,
Qara baxtım sağdışıdı ələmin.”
Dərviş obrazı Azərbaycan və ümumən Şərq poetik düşüncəsində dünyaya bağlılığın deyil, mənəvi axtarışın rəmzidir. Rafail İncəyurdun dərvişi isə “yiyəsiz”dir. Bu yiyəsizlik fiziki sahibsizlikdən daha çox, dünyanın faniliyi qarşısında insanın təkliyini ifadə edir. Şairin qələmi də bu taleyin içindədir:
“Cığırını puç eləyib qələmin
Çörək bir gün aparacaq, bilirəm.”
Burada “çörək” sözünün poetik mənası xüsusilə diqqətçəkəndir. Çörək yalnız ruzi deyil; həyatın maddi tərəfi, gündəlik qayğı, insanı sənətindən və mənəvi dünyasından uzaqlaşdıran zərurətdir. Qələm öz yolunu tapmaq istəyir, amma həyatın çörək qayğısı onun cığırını puç edir. Bu misralarda sənət adamının əbədi problemi də görünür: ruh nə istəyir, həyat nə tələb edir? Üçüncü bənddə isə şairin poetik dünyası şəxsi taledən milli yaddaş müstəvisinə yüksəlir:
“Xudam bizə çox görməsin o köyü,
O ocağı, o xırmanı, o öyü.”
Bu dörd söz — köy, ocaq, xırman, öy — əslində bütöv bir həyat fəlsəfəsidir. Köy yurddur. Ocaq ailədir. Xırman zəhmətdir, torpaqdır, bərəkətdir. Öy doğma evdir. Şairin istəyi çox sadə görünür: Allah bu dünyanı bizə çox görməsin. Amma bu sadəliyin arxasında böyük bir nisgil dayanır. Çünki insan üçün ən ağır itki bəzən öz ölümü deyil, öz dünyasının itirilməsidir. Bəndin son iki misrası isə müasir dünyanın səs-küyü ilə qədim və doğma dünyanın səsini qarşılaşdırır:
“Beynimizi tar-mar edən səs-küyü
Tütək bir gün aparacaq, bilirəm.”
“Səs-küy” müasir həyatın yorğunluğudur. “Tütək” isə kəndin, uşaqlığın, yurdun, təbiətin və sadəliyin səsidir. Şair sanki deyir ki, insanı özündən uzaqlaşdıran bütün səslər bir gün susacaq, amma doğma tütəyin səsi yaddaşda qalacaq. Şeirin ən ciddi ictimai-fəlsəfi yükü dördüncü bənddə ortaya çıxır:
“Bilirsənmi niyə cırdı nəsillər,
Nədən gəlir millətə kəm-kəsirlər?.
. Yavrum, hələ düz ağacı kəsirlər –
Fələk bir gün aparacaq, bilirəm.”
Burada “düz ağac” obrazı xüsusi poetik məna qazanır. Düz ağac — sağlam ağacdır. Kökü sağlam, gövdəsi düz, gələcəyi olan ağacdır. Onun kəsilməsi təbiətin itkisindən daha böyük məna daşıyır. Şair bu obrazla düz insanların, sağlam mənəvi dəyərlərin, milli yaddaşın və gələcəyə yararlı nəsillərin sıradan çıxarılmasına işarə edir. “Yavrum” müraciəti də təsadüfi deyil. Bu söz şeirin emosional temperaturunu dəyişir. Şair artıq yalnız öz taleyindən danışmır; özündən sonrakı nəslə müraciət edir. Sanki bir ata, bir ağsaqqal, bir yurd adamı gələcək nəslə deyir: baxın, ağacı kəsəndə yalnız ağacı kəsmirsiniz, onun kölgəsini, meyvəsini, gələcəyini də məhv edirsiniz. “Nəsillərin cırlaşması” da məhz buradan başlanır. Kök kəsilirsə, budaq yetim qalır. Yaddaş qırılırsa, nəsil öz keçmişindən uzaq düşür. Mənəvi ağac kəsilirsə, gələcəyin kölgəsi azalır.
Şeirin son bəndi isə bütün bu düşüncələri şəxsi etirafla tamamlayır:
“Aman Allah, qəhrimizə göz dəyir,
Çiynimizi giziltilər közləyir.
Ay İncəyurd, bəlli zaman gözləyir –
Gedək, bir gün aparacaq, bilirəm...”
Burada “Ay İncəyurd” müraciəti şeirin ən kövrək poetik məqamıdır. İncəyurd artıq yalnız müəllifin adı deyil. O, şairin mənəvi məkanı, yaddaşı, yurdu və iç dünyasıdır. “Çiynimizi giziltilər közləyir” misrası da çox güclü obrazlı ifadədir. Ağrı burada sadəcə hiss edilmir; köz kimi çiyində daşınır. İnsan yaşadığı həyatın ağrılarını görünməyən yük kimi çiynində gəzdirir. Və nəhayət, şair yenə həmin sözə qayıdır: “Gedək, bir gün aparacaq, bilirəm...”
Əvvəldə “ələk”, sonra “külək”, “çörək”, “tütək”, “fələk” aparırdı. İndi isə “zaman”ın özü hiss olunur. Şair bunu açıq şəkildə deməsə də, oxucu həmin həqiqəti duyur: bir gün bizi də zaman aparacaq. Amma burada şeirin ən böyük paradoksu yaranır. Zaman insanı aparır, külək külü aparır, fələk ömrü aparır, çörək isə gündəlik həyatı aparır...Bəs söz? Söz qalır.
Rafail İncəyurdun bu şeirinin əsl qələbəsi də elə bundadır. Şair fanilikdən danışaraq qalıcı olanı yaradır. Ölüm haqqında yazaraq sözü yaşadır. Ayrılıqdan danışaraq yaddaşı möhkəmləndirir. Yurdun bir gün geridə qalacağını söyləyərək yurdu misraların içində əbədiləşdirir. “Gedək...” şeiri yalnız ölüm haqqında yazılmış şeir deyil. Bu, insanın öz ömrü ilə apardığı son hesablaşmadır. Burada həyatın bütün əsas dayanacaqları var: insan, qələm, çörək, ocaq, torpaq, nəsil, ağac, yurd və zaman. Şair sanki bütün bunların qarşısında dayanıb soruşur: Nə qalacaq? Cavab isə şeirin özündədir. Can gedəcək. Kül sovrulacaq. Çörək öz qayğısını aparacaq. Səs-küy susacaq. Ağac kəsiləcək. İnsan köçəcək. Amma ürəkdən çıxan həqiqi söz qalacaq. Bəlkə də Rafail İncəyurdun bu şeirinin ən böyük poetik sirri elə budur: “Aparacaq, bilirəm” deyən şair əslində “qalacaq” olanı yazır. O qalan isə şairin sözü, yurdun yaddaşı, ocağın istiliyi, nəslin izi və insanın könül dünyasıdır.
Şeir bitir, amma onun yaratdığı sual bitmir: Ələnəsi nəyi qaldı? Bəlkə də cavab elə budur: İnsandan hər şey gedir, amma könüldən doğulan söz getmir.
Qalib Rəhimli.
Məlumatlanmaq üçün Facebook səhifəmizi
Xəbəri paylaş
Digər xəbərlər
